Điện mặt trời mái nhà được phép bán 50%: Chính sách sáng nhưng triển khai tối
Điện mặt trời mái nhà là mô hình lắp đặt các tấm pin quang điện trên mái nhà để tự sản xuất điện cho nhu cầu tại chỗ, đồng thời phần điện dư có thể được bán lên lưới theo các quy định năng lượng hiện hành nhằm khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo phân tán và giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia. Cuối tháng 6, Nghị định 243 cho phép người dân bán tối đa 50% sản lượng điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu lên lưới quốc gia, thay mức trần 20% trước đó. Đây là bước nâng cấp quan trọng của cơ chế bán điện dư lên lưới, thể hiện chủ trương ưu tiên năng lượng tái tạo, đặc biệt khi cả nước đã có khoảng 103.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà với tổng công suất hơn 9.500 MW.
Tuy nhiên, điều trớ trêu là dù trần bán điện dư đã tăng lên 50% và đối tượng tham gia được mở rộng, đến nay chưa ghi nhận bất kỳ giao dịch bán điện mặt trời mái nhà dư nào trên thực tế. Nói cách khác, chính sách đã “bật công tắc”, nhưng dòng điện dư vẫn không tìm được đường vào thị trường. Trong bối cảnh Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 50% tòa nhà công sở và nhà dân sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu, khoảng trống giữa văn bản và thực thi đang trở thành vấn đề không thể xem nhẹ.
Vì sao chưa ai bán điện dư lên lưới dù đã được phép?
Thông điệp quan trọng nhất trong thực trạng này là: lực cản không nằm ở ý chí chính sách mà nằm ở cách tổ chức thực hiện. Theo chia sẻ của ông Nguyễn Xuân Quy, Phó chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, thông tin về cơ chế mới được nêu tại Diễn đàn “Mua bán điện trực tiếp và lưu trữ năng lượng: Đòn bẩy cho chuyển dịch xanh và phát triển bền vững” chiều 13/8. Dù đánh giá việc nâng tỷ lệ điện dư được bán từ 20% lên 50% là “điểm sáng”, ông thừa nhận hiệp hội vẫn chưa ghi nhận trường hợp nào bán điện dư lên lưới, và nhấn mạnh: “Giá mua điện dư có thể rất thấp nhưng vẫn tốt hơn là lãng phí”.
Nguyên nhân chính, theo ông Quy, là “thiếu hướng dẫn cụ thể” và một bộ phận doanh nghiệp “chưa thực sự quan tâm” tới cơ chế mới. Nói thẳng, nhiều chủ đầu tư điện mặt trời mái nhà muốn bán điện dư lên lưới nhưng không biết phải bắt đầu từ đâu, nộp hồ sơ cho ai, ký loại hợp đồng nào, thanh toán đo đếm ra sao. Phần lớn các hệ thống hiện nay được đầu tư để phục vụ nhu cầu tại chỗ của hộ dân và doanh nghiệp, trong khi quy trình bán phần điện dư lên lưới vẫn còn quá mới và thiếu chuẩn hóa. Kết quả là cơ hội thu hồi vốn tốt hơn bị bỏ ngỏ, còn hệ thống điện quốc gia thì mất đi một nguồn năng lượng tái tạo sẵn có.
Nút thắt quy trình: Khi EVNHCMC phải “thí điểm” từng bước
Trường hợp TP.HCM cho thấy rõ hơn vấn đề quy trình. Thành phố hiện có hơn 5.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu đã được lắp đặt và thông báo. Đây là một “kho” năng lượng tái tạo trên mái nhà không hề nhỏ, nhưng đến nay vẫn chưa có trường hợp nào đăng ký bán điện dư lên lưới. Theo ông Bùi Trung Kiên, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực TP.HCM, nhu cầu tìm hiểu cơ chế bán điện dư khá lớn, song quy trình bán điện dư lên lưới “vẫn còn mới” đối với cả người mua lẫn người bán.
Chính vì vậy, EVNHCMC đang phối hợp thử nghiệm thủ tục mua điện dư với một số doanh nghiệp nhằm chuẩn hóa quy trình, dự kiến hoàn thiện trong tháng 8. Việc phải “vừa làm vừa thử” thể hiện hệ thống quy định năng lượng chi tiết còn thiếu, từ mẫu hợp đồng, quy trình phê duyệt, phương thức đo đếm đến cơ chế xử lý tranh chấp. Khi thủ tục chưa rõ, các bên đều e dè: hộ dân sợ rủi ro pháp lý, doanh nghiệp lo bị thanh tra, còn bên mua điện sợ bị quy kết sai phạm nếu “làm trước, hướng dẫn đến sau”. Nếu không bứt phá khỏi kiểu xây dựng quy trình rời rạc, cơ chế bán điện dư lên lưới sẽ tiếp tục nằm trên giấy.
Bài học từ DPPA: Thiếu hợp đồng mẫu, thị trường điện khó cất cánh
Những vướng mắc trong bán điện mặt trời mái nhà dư phản chiếu gần như nguyên vẹn trong cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) qua lưới quốc gia. Dù từ năm 2025 đã xuất hiện các dự án DPPA qua đường dây riêng, riêng tại TP.HCM hiện có 14 hệ thống với tổng công suất khoảng 60 MW đang vận hành ổn định, số giao dịch DPPA qua lưới quốc gia vẫn cực kỳ hạn chế. Thực tế mới ghi nhận thương vụ giữa Samsung Electronics Thái Nguyên và nhà máy điện mặt trời TTC Đức Huệ 2 được vận hành từ ngày 1/6.
Doanh nghiệp quan tâm nhưng “không biết làm thế nào” là tình trạng khá phổ biến. Ông Võ Phúc Nguyên, Giám đốc dự án của một doanh nghiệp phát triển điện, cho biết họ muốn triển khai DPPA qua lưới quốc gia nhưng gặp khó do chưa có hợp đồng mẫu, chưa rõ đầu mối, quy trình và cơ chế xử lý tranh chấp. Theo đánh giá của ông Nguyễn Xuân Quy, việc thiếu hợp đồng mẫu chuẩn quốc tế có thể kéo dài thời gian phát triển dự án DPPA lên 3–5 năm, trong khi các khoản phí truyền tải, phân phối, điều độ và tổn thất chưa được công bố dài hạn khiến doanh nghiệp và ngân hàng khó tính toán dòng tiền trong suốt vòng đời 15–20 năm của dự án. Đây là rào cản mang tính cấu trúc, không thể tháo gỡ bằng vài văn bản “hướng dẫn cho xong”.
Làm gì để điện mặt trời mái nhà dư không còn bị lãng phí?
Nếu không thay đổi cách xây dựng và triển khai quy định năng lượng, cơ chế tăng trần bán điện dư lên 50% sẽ mất đi ý nghĩa khuyến khích năng lượng tái tạo. Trước mắt, cần hoàn thiện sớm quy trình chuẩn cho bán điện dư lên lưới, bao gồm: hợp đồng mẫu rõ ràng, hướng dẫn chi tiết từng bước cho hộ dân và doanh nghiệp, cùng với cơ chế đo đếm – thanh toán minh bạch. EVNHCMC dự kiến hoàn thiện quy trình thử nghiệm trong tháng 8, nhưng điều cần hơn là một bộ quy trình áp dụng thống nhất trên phạm vi cả nước.
Kế đến, phải coi người sở hữu điện mặt trời mái nhà là một phần của thị trường điện chứ không chỉ là “người dùng điện có pin trên mái”. Các chuyên gia đã đề xuất xây dựng “Sàn giao dịch điện” hoặc “Sàn giao dịch năng lượng số hóa” để kết nối bên mua – bên bán và chuẩn hóa giao dịch. Khi có hạ tầng giao dịch rõ ràng, điện mặt trời mái nhà sẽ không còn là câu chuyện của vài chính sách rời rạc mà trở thành một cấu phần thực sự của hệ thống năng lượng tái tạo. Kết luận ở đây khá thẳng: nếu các cơ quan quản lý không nhanh chóng biến chữ “cho phép” thành các bước “làm được”, hàng chục nghìn hệ thống điện mái nhà sẽ tiếp tục đứng ngoài cuộc chơi, và phần điện dư quý giá đó sẽ tiếp tục bị lãng phí.
