Ánh sáng như ngôn ngữ để ghi lại di sản qua ảnh
Nhiếp ảnh văn hóa Việt là cách người cầm máy dùng ánh sáng, bố cục và chủ đề đời sống để kể lại câu chuyện về di sản, ký ức và sự gắn kết giữa con người với nơi chốn, biến mỗi bức ảnh thành một lát cắt văn hóa sống động và nhân văn có thể truyền đi qua nhiều thế hệ. Đặt những nghệ sĩ như Vũ Dũng, Nguyễn Anh Cường, Al Shelley hay vợ chồng ông Lộc cạnh nhau, có thể thấy một nhận thức chung: ánh sáng không chỉ để nhìn cho rõ mà để diễn đạt chiều sâu cảm xúc và bản sắc. Khi công nghệ khiến việc chụp ảnh trở nên dễ dàng, chính những người bền bỉ kể chuyện bằng ánh sáng mới làm nên giá trị lâu dài của nhiếp ảnh nhân văn, giúp ghi lại di sản qua ảnh mà không biến nó thành những khuôn hình vô cảm, rỗng nghĩa.
Vũ Dũng và 30 năm kể chuyện lễ hội chọi trâu bằng ánh sáng
Không phải ai gắn bó với một lễ hội hơn 30 năm chỉ để tạo ra những tấm ảnh đẹp. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Dũng chọn sới chọi trâu Đồ Sơn như một không gian văn hóa cần được bảo tồn bằng hình ảnh, trong đó mỗi cú “nốc ao” hay khoảnh khắc nghẹt thở đều là mảnh ghép của di sản phi vật thể quốc gia này. Việc ông sở hữu hơn 400 giải thưởng nhiếp ảnh trong và ngoài nước chỉ là bề nổi của một hành trình lặng lẽ nhìn thấy trong cuộc đấu của những “ông trâu” sự hào sảng, màu sắc tâm linh và ước vọng “mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an” của người dân đất Cảng. Quan trọng hơn, khi ông khẳng định sẽ tiếp tục cầm máy chừng nào trái tim còn đập cùng nhịp sóng Đồ Sơn, đó là lời tuyên ngôn về trách nhiệm cá nhân trong việc ghi lại di sản qua ảnh.
Nguyễn Anh Cường: từ ký họa đường phố đến nhiếp ảnh nhân văn
Hành trình của Nguyễn Anh Cường cho thấy nhiếp ảnh nhân văn không đến từ kỹ thuật trước, mà từ nhu cầu kể chuyện về con người và không gian sống. Xuất phát từ những bức ký họa đường phố, anh tìm thấy trong ống kính cách kể chuyện trầm lặng mà sâu sắc, để mỗi khung hình lưu giữ những lát cắt đời sống và trầm tích văn hóa phố Hội. Điểm đáng nói là anh dùng gam màu trầm ấm, ánh sáng dịu và nhịp chuyển động chậm để tái hiện sự bình yên, hoài cổ của Hội An, chống lại xu hướng "làm màu" thường thấy trong ảnh du lịch. Khi tác phẩm "Ngôn ngữ nghề" ghi lại khoảnh khắc chuốt gốm của nghệ nhân Thanh Hà được chọn dự Sony World Photography Awards, trở thành 1 trong 8 tác phẩm của 6 tác giả Việt Nam tham dự, đó là minh chứng rõ ràng: kể chuyện bằng ánh sáng và cảm xúc có thể đưa nhiếp ảnh văn hóa Việt bước ra thế giới mà không cần hiệu ứng ồn ào.
Một người Ireland mê nhiếp ảnh đời thường và sự ấm áp của con người
Sự xuất hiện của Al Shelley, một nhiếp ảnh gia đến từ Dublin, đem lại cái nhìn từ bên ngoài nhưng đầy thiện cảm về nhiếp ảnh văn hóa Việt. Sau hai chuyến rong ruổi hàng chục ngày, điều khiến ông nhớ nhất không phải là phong cảnh, mà là những cuộc gặp gỡ tình cờ với những người thân thiện, hiếu khách. Ông thay đổi cách tiếp cận từ chụp phong cảnh sang tập trung nhiều hơn vào con người, dành thời gian đi bộ qua những con hẻm Sài Gòn để quan sát nhịp sống chậm phía sau các trục đường lớn. Đây là lựa chọn mang tính lập trường: ông coi nhiếp ảnh đường phố là cách tạo dựng kết nối, dù đôi khi chỉ kéo dài vài giây. Trong những khuôn hình đời thường ấy, nhiếp ảnh nhân văn trở thành cây cầu cho thấy một Việt Nam ấm áp qua mắt người ngoại quốc, đồng thời nhắc chúng ta rằng di sản sống nằm trong cách ta đối xử với nhau, không chỉ trong các công trình cổ kính.
Ảnh viện Lộc: bảo tồn truyền thống ảnh chân dung thủ công
Giữa thời đại ai cũng có thể chụp và sửa ảnh bằng điện thoại, câu chuyện của Ảnh viện Lộc mang màu sắc ngược dòng nhưng đáng suy ngẫm. Ông Nguyễn Ngọc Lộc và bà Nguyễn Thị Tuyết Nga vẫn cùng nhau giữ tiệm sau hơn 50 năm gắn bó với nghề chụp ảnh, tiếp tục tráng, sửa, rọi ảnh và chỉnh sửa từng chi tiết thủ công dù công nghệ đã thay đổi toàn bộ quy trình. Theo ông Lộc, "ánh sáng là yếu tố quan trọng để làm nổi bật những đường nét trên khuôn mặt người được chụp"; còn bà Nga nhớ lại thời phải dùng bút chì trên phim rồi tiếp tục sửa bằng mực, bút lông trên ảnh in. Những phần phim cũ được cất sau tiệm và các bức chân dung treo trên tường là kho lưu trữ kỹ thuật và ký ức, âm thầm bảo tồn truyền thống ảnh chân dung trong bối cảnh nghề "mờ nhạt, chìm vào dĩ vãng" như lời bà thừa nhận. Đó không chỉ là tiếc nuối, mà là lời nhắc rằng bảo tồn truyền thống ảnh cần cả không gian lẫn con người kiên trì.
