Đề xuất mới: mở rộng hiến tặng, không bỏ điều kiện bảo vệ
Hiến tạng trẻ vị thành niên là việc lấy mô hoặc bộ phận cơ thể của người chưa đủ 18 tuổi để điều trị cho người khác, theo những điều kiện pháp luật đặt ra nhằm bảo vệ ý chí và quyền lợi của trẻ. Sáng 21/10, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trình Quốc hội dự án luật sửa đổi về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác; dự thảo gồm 7 chương, 39 điều. Điểm đáng chú ý là người dưới 18 tuổi có thể đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, nếu đã đăng ký hoặc thể hiện nguyện vọng trước khi qua đời và có sự đồng ý của người đại diện. Đây là đề xuất, chưa phải quy định đã có hiệu lực. Việc đăng ký trước khi chết giúp ghi nhận mong muốn của trẻ, nhưng không xóa vai trò bảo vệ của người đại diện. Chính sách có ý nghĩa thiết thực với bệnh nhi cần mô, tạng phù hợp về kích thước và đặc điểm giải phẫu; mở rộng nguồn hiến chỉ thuyết phục khi đi cùng cơ chế ngăn áp lực lên trẻ.
Đồng thuận hiến tạng: hai lớp bảo vệ và giới hạn hiến khi còn sống
Dự thảo yêu cầu sự đồng ý bằng văn bản của người chưa thành niên và người đại diện khi đăng ký hiến. Với hiến sau khi chết, điều kiện được nêu là đã có đăng ký hoặc nguyện vọng trước khi chết, đồng thời người đại diện đồng ý. Cách thiết kế này đặt ra hai lớp kiểm tra: nguyện vọng của trẻ và trách nhiệm bảo vệ của gia đình. Tuy vậy, văn bản đồng ý không thể thay thế việc giải thích dễ hiểu, phù hợp độ tuổi và xác nhận trẻ không bị dẫn dắt. Đối với hiến mô tái sinh khi còn sống, giới hạn nghiêm hơn: người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi chỉ hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ hiến cho cha mẹ hoặc anh chị em ruột. Chỉ xem xét khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, sau tư vấn và khi cả người hiến lẫn người đại diện đồng ý; không áp dụng với máu và thành phần máu. Đây là khác biệt thiết yếu: hiến sau khi qua đời không đặt trẻ vào rủi ro phẫu thuật lúc còn sống.
Kinh nghiệm quốc tế không thay thế lựa chọn của từng nước
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hiến tạng từ người chưa thành niên sau khi qua đời đã được triển khai, nhưng cơ chế đồng thuận không giống nhau. Báo cáo năm 2023 ghi nhận 2.330 người hiến tạng đã qua đời dưới 18 tuổi tại 75 quốc gia có dữ liệu, chiếm 5% tổng số người hiến được thống kê. Mỹ, Anh, Đức, Australia, Italy và Malaysia đều có hoạt động hiến tạng từ người đã qua đời. Tại Mỹ, người dưới 18 tuổi có thể đăng ký ở một số bang, nhưng khi trẻ qua đời, cha mẹ hoặc người giám hộ thường phải cho phép việc hiến. Đức cho phép người từ đủ 16 tuổi tự quyết định đăng ký hiến tạng và mô mà không cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. WHO không đặt một tuổi tối thiểu thống nhất cho hiến sau khi qua đời; luật từng nước quy định cơ chế đồng thuận và vai trò gia đình. Vì thế, những mô hình này là kinh nghiệm tham khảo, không phải khuôn mẫu có thể sao chép nguyên trạng.
Chặn cưỡng ép phải quan trọng ngang mở rộng nguồn hiến
Rủi ro lớn nhất không nằm ở mục tiêu cứu người, mà ở khả năng biến lòng hiếu thảo hoặc sự lệ thuộc thành áp lực buộc trẻ hiến. Cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá kỹ hệ lụy tâm lý, đạo đức, xã hội và nguy cơ lợi dụng quan hệ phụ thuộc để cưỡng ép. Dự thảo bổ sung yêu cầu xác minh nhân thân, quan hệ giữa người hiến và người nhận, bảo đảm việc tư vấn và đánh giá điều kiện hiến độc lập; đồng thời nghiêm cấm lợi dụng quan hệ giám hộ hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của trẻ. Những hàng rào này cần được thực hiện như điều kiện thực chất, không chỉ là thủ tục: trẻ phải được lắng nghe riêng, có quyền từ chối và được bảo đảm rằng quyết định của mình không ảnh hưởng đến việc chăm sóc hay tình cảm gia đình. WHO cũng nhấn mạnh sự tự nguyện, đồng thuận có đầy đủ thông tin và biện pháp bảo vệ người hiến.
Dự thảo đang được Quốc hội xem xét, nên bước tiếp theo cần là làm rõ cách xác nhận nguyện vọng, tiêu chuẩn tư vấn độc lập và cơ chế xử lý khi ý kiến của trẻ khác với người đại diện. Nhà nước cũng cần quy định minh bạch việc ưu tiên và điều phối ghép để niềm tin vào hệ thống không bị suy giảm. Mở rộng hiến mô dưới 18 tuổi có thể đem lại cơ hội sống cho bệnh nhân, nhưng chỉ đáng ủng hộ khi trẻ được bảo vệ khỏi cưỡng ép và tiếng nói của trẻ được xem trọng. Đồng thuận của cha mẹ là một chốt an toàn, không phải giấy phép thay thế ý chí của con.
