Điện tử là trụ cột, AI tạo thêm lực đẩy
Xuất khẩu điện tử là hoạt động đưa máy móc, thiết bị, sản phẩm điện tử và linh kiện sản xuất trong nước ra thị trường quốc tế, đồng thời phản ánh vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Với đóng góp khoảng 40% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước, ngành điện tử Việt Nam đã trở thành trụ cột thương mại và sản xuất công nghiệp, chứ không còn là một lĩnh vực phụ trợ. Điều đáng chú ý hiện nay là nhu cầu thiết bị phục vụ trí tuệ nhân tạo và trung tâm dữ liệu đang mở rộng, kéo theo đơn hàng cho máy tính, linh kiện và hạ tầng tính toán. Theo các chuyên gia HSBC, chu kỳ tăng trưởng mạnh của AI tiếp tục thúc đẩy sản xuất điện tử toàn cầu. Đây là cơ hội rõ rệt, nhưng không phải bảo đảm tăng trưởng tự động: Việt Nam cần chứng minh mình có thể đáp ứng nhu cầu mới bằng năng lực sản xuất ổn định và ngày càng tinh vi.
Số liệu xuất khẩu củng cố nhận định rằng làn sóng công nghệ đang chuyển thành động lực thương mại cụ thể. Đến ngày 15/10/2026, hai nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện; điện thoại và linh kiện đạt tổng kim ngạch 189,65 tỷ USD, tương đương khoảng 40% xuất khẩu cả nước. Riêng nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tăng 65% so với cùng kỳ năm 2025. Đà tăng ấy cho thấy AI không chỉ là câu chuyện về phần mềm hay chip tiên tiến; nhu cầu còn lan sang các thiết bị và bộ phận cần thiết để xây dựng trung tâm dữ liệu. Tuy vậy, quy mô kim ngạch không tự nói lên phần giá trị mà doanh nghiệp trong nước giữ lại. Vì vậy, mục tiêu phải đi cùng chất lượng tăng trưởng.
Mốc 160 tỷ USD dựa trên nền sản xuất và vốn FDI
Con số 160 tỷ USD trong nhận định của HSBC cần được đặt đúng bối cảnh: đây là tổng kim ngạch xuất khẩu máy móc điện và điện tử của Việt Nam năm 2025, không phải dự báo riêng cho một năm sắp tới. Kết quả ấy tương đương khoảng 30% GDP và cho thấy nền công nghiệp tích lũy qua nhiều năm đã tạo được quy mô đáng kể. Việt Nam có năng lực sản xuất, lắp ráp điện thoại thông minh, thiết bị âm thanh, màn hình, đồ gia dụng, chip phân khúc thấp và điện tử tiêu dùng. Trong làn sóng AI, doanh nghiệp trong nước còn cung cấp linh kiện cho trung tâm dữ liệu như tủ mạng máy chủ và bảng mạch in, đồng thời tham gia lắp ráp, kiểm thử bán dẫn thuê ngoài. Đây là vị trí có giá trị, dù Việt Nam chưa sản xuất chip logic tiên tiến nhất hay bộ nhớ băng thông cao.
Năng lực hiện có gắn chặt với khả năng thu hút vốn đầu tư nước ngoài. Các tập đoàn như Samsung và LG đã hình thành cụm sản xuất lớn, kéo theo mạng lưới doanh nghiệp cung ứng; dòng vốn nước ngoài tiếp tục hỗ trợ mở rộng nhà máy và năng lực chế tạo. Đây là lợi thế thực tế: vốn, đơn hàng và kinh nghiệm vận hành giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Nhưng phụ thuộc quá nhiều vào doanh nghiệp dẫn dắt bên ngoài cũng giới hạn phần giá trị ở lại trong nước. Sự hiện diện của các tập đoàn lớn chỉ trở thành nền tảng phát triển bền vững khi nhà cung ứng trong nước đủ khả năng đáp ứng yêu cầu về chất lượng, công nghệ và quy mô. Thu hút thêm vốn vì thế cần song hành với phát triển năng lực doanh nghiệp nội địa.
Điều kiện để cơ hội AI thành tăng trưởng dài hạn
Điểm yếu của mô hình tăng trưởng hiện tại bộc lộ ở khoảng cách giữa xuất khẩu lớn và năng lực cung ứng trong nước. Đến ngày 15/10/2026, nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt khoảng 201 tỷ USD, khiến nhóm này nhập siêu 65,69 tỷ USD; xuất siêu điện thoại hơn 45,67 tỷ USD vẫn chưa bù được thâm hụt, và hai nhóm cộng lại nhập siêu khoảng 20 tỷ USD. Những con số đó nhắc rằng kim ngạch xuất khẩu cao không đồng nghĩa chuỗi sản xuất đã tự chủ hoặc tạo nhiều giá trị nội địa. Nếu phần lớn đầu vào vẫn phải nhập, tăng trưởng dễ bị chi phối bởi biến động nguồn cung bên ngoài. Vì vậy, cơ hội từ AI nên được đánh giá không chỉ bằng đơn hàng mới, mà còn bằng khả năng hình thành nhà cung ứng trong nước và giữ lại nhiều công đoạn có kỹ thuật cao.
Triển vọng dài hạn đòi hỏi chuyển từ lắp ráp sang những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn, mở rộng mạng lưới nhà cung ứng nội địa và tiếp nhận công nghệ, bí quyết kỹ thuật cùng kinh nghiệm thương mại từ đối tác nước ngoài. Điều này cần đi kèm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng những lĩnh vực công nghệ mới. AI trong sản xuất sẽ mở ra cơ hội cho doanh nghiệp biết nâng cấp quy trình và năng lực kỹ thuật; nếu không, Việt Nam có thể tiếp tục nhận thêm đơn hàng mà vẫn phụ thuộc vào linh kiện và công nghệ nhập khẩu. Thước đo thành công vì thế không nên dừng ở việc xuất khẩu điện tử tăng bao nhiêu, mà phải là doanh nghiệp nội địa tham gia được đến đâu trong chuỗi giá trị. AI tạo đà, FDI cung cấp nguồn lực, nhưng nội lực mới quyết định đà tăng ấy kéo dài hay không.
