Hạ tầng thủy lợi trước áp lực mới: từ chống mặn đến chống sạt lở
Bảo vệ lũ lụt và sạt lở cho các công trình đê điều, đập ngăn mặn, kè sông là quá trình xây dựng, duy tu và nâng cấp hạ tầng thủy lợi để giảm thiểu thiệt hại về người, tài sản và sinh kế trong bối cảnh mưa lớn, triều cường và các hiện tượng cực đoan trên sông ngòi ngày càng dày đặc và khó lường. Hai quyết định khẩn cấp sửa chữa đập Thảo Long và gia cố sạt lở sông Hậu cho thấy bài toán này không còn là chuyện lâu dài trên giấy, mà là áp lực trực diện ngay bây giờ. Đó không chỉ là hai dự án xây dựng, mà là phép thử về tầm nhìn quản lý sông ngòi: chúng ta chọn chạy theo ứng cứu hay chủ động đầu tư dài hạn cho các tuyến phòng thủ nước và đất vốn đang mỏng dần.
Đập Thảo Long: biểu tượng ngăn mặn phải “đại tu giữa dòng”
Từng được xem là công trình ngăn mặn, giữ ngọt lớn nhất Đông Nam Á, đập Thảo Long trên hạ lưu sông Hương nay phải bước vào giai đoạn khẩn cấp sửa chữa với tổng mức đầu tư gần 350 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương. Sau gần hai thập kỷ vận hành, nhiều hạng mục xuống cấp khiến công trình dài 575 m, gồm 15 khoang cửa van thủy lực điều khiển tự động từ xa, không thể trì hoãn đại tu thêm nữa. Việc gia cố, chống thấm thân đập, thay mới 6 cửa van, sửa chữa 9 cửa còn lại và nâng cấp toàn bộ hệ thống vận hành không chỉ là sửa hỏng mà là nâng chuẩn an toàn cho một điểm nút nước chiến lược. Sự thật đáng suy nghĩ là chúng ta chỉ thực sự nhìn lại “lá chắn mặn” này khi nó đã lão hóa, trong khi nó đang giữ vai trò sống còn cho nước sinh hoạt, nông nghiệp và hệ sinh thái phá Tam Giang.
Điểm tích cực là dự án được triển khai theo phương án vừa thi công, vừa duy trì vận hành để bảo đảm điều tiết nguồn nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt. "Dự án sửa chữa khẩn cấp đập Thảo Long được triển khai với tổng mức đầu tư gần 350 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương" là con số nhắc chúng ta rằng mọi lần chậm trễ bảo dưỡng đều phải trả bằng tiền thật. Tiến độ hiện đã đạt khoảng 50% giá trị hợp đồng và các hạng mục theo kế hoạch năm 2026 dự kiến cơ bản hoàn thành trước mùa mưa, sau đó tập trung các hạng mục trên bờ để kịp mốc hoàn thành tháng 11/2027. Câu hỏi còn lại: sau lần đại tu này, liệu chúng ta có xây dựng được một cơ chế bảo trì định kỳ, hay sẽ lại chờ đến “khẩn cấp” tiếp theo?
Sạt lở sông Hậu: khi bờ kè trở thành tuyến phòng thủ cuối cùng
Nếu đập Thảo Long là câu chuyện lão hóa công trình, thì sạt lở sông Hậu ở đoạn tiếp giáp cửa biển Trần Đề (xã Cù Lao Dung) là ví dụ rõ nhất về xói lở tấn công trực diện. Tuyến bờ dài khoảng 2 km đã mất hết rừng phòng hộ ngoài đê, sóng biển đánh trực tiếp gây nứt thân đê, đe dọa vỡ bất cứ lúc nào trong những ngày triều cường kết hợp mưa bão. Trước nguy cơ đó, UBND TP Cần Thơ công bố tình huống khẩn cấp sạt lở nguy hiểm ngày 4/8 và quyết định chi khoảng 160 tỷ đồng từ ngân sách thành phố để gia cố kè mềm, mái kè bằng thảm đá trong giai đoạn 2026–2027. Đây là phản ứng cần thiết, nhưng lại một lần nữa mang tính chữa cháy: chỉ khi "đai rừng phòng hộ bị sóng đánh tan tành" và sạt lở lấn sát thân đê, kế hoạch kè 2 km mới được đặt lên bàn.
Hệ quả xã hội không nhỏ: các hộ dân từng sống ngoài đê đã phải di dời vào trong từ năm 2022, và nay chính khu vực trong đê lại đối mặt nguy cơ mới. Thành phố yêu cầu phải có phương án cụ thể hỗ trợ, tái định cư nếu tiếp tục phải di dời dân khi tình huống xấu xảy ra. Đồng thời, chỉ đạo các cơ quan đẩy mạnh cảnh báo sớm, rà soát vùng nguy cơ sạt lở, cắm biển cảnh báo, chuẩn bị phương án "bốn tại chỗ" và duy trì lực lượng thường trực ứng phó thiên tai. "Động thái của UBND TP Cần Thơ nhằm chủ động phòng, chống, khắc phục hậu quả, ngăn chặn sạt lở không tiếp tục mở rộng, lấn sâu vào bên trong" cho thấy sạt lở sông Hậu không còn là hiện tượng cục bộ, mà là một rủi ro an ninh cho cả hệ thống đê điều và hạ tầng công cộng ven sông.
Bài học chung: không thể mãi chi tiền cho “khẩn cấp sửa chữa”
Đặt cạnh nhau, đập Thảo Long và tuyến kè sạt lở sông Hậu hé lộ một mẫu số chung đáng lo: hạ tầng thủy lợi chủ chốt chỉ được ưu tiên mạnh mẽ khi đã rơi vào tình trạng khẩn cấp sửa chữa. Ở Huế, một công trình ngăn mặn – giữ ngọt lớn nhất khu vực phải đại tu sau gần 20 năm vì xuống cấp. Ở sông Hậu, cả vành đai rừng phòng hộ biến mất rồi sạt lở mới được tuyên bố thiên tai khẩn cấp và bố trí 160 tỷ đồng gia cố. Cách làm này luôn chậm hơn một bước so với thiên nhiên. Nếu cứ để các tuyến phòng thủ suy yếu đến ngưỡng nguy hiểm mới bơm vốn, chúng ta sẽ lặp đi lặp lại vòng xoáy: thiệt hại – cứu trợ – xây mới – lại chờ xuống cấp. Bảo vệ lũ lụt và sạt lở không thể chỉ là phản ứng, mà phải là chiến lược: quy hoạch tổng thể lưu vực, bảo tồn rừng phòng hộ, giám sát biến động bờ sông, dành ngân sách ổn định cho bảo trì hằng năm thay vì các gói “đại trùng tu” đắt đỏ.
Kết luận: Đầu tư dài hạn hay trả giá ngắn hạn lặp lại?
Khi nhìn vào những con số trăm tỷ ở đập Thảo Long và sạt lở sông Hậu, dễ nghĩ đó đơn thuần là hai dự án xây dựng nữa. Thực tế, đây là lời nhắc rằng hạ tầng thủy lợi đã trở thành tuyến phòng thủ đầu tiên của an ninh nước, an ninh lương thực và an toàn dân cư. Mỗi quyết định chậm trễ bảo trì là một lần chúng ta đánh cược với sạt lở, xâm nhập mặn và lũ lụt. Con đường hợp lý hơn không nằm ở những cuộc chạy đua với tiến độ khi thiên tai đã gõ cửa, mà ở việc coi chi phí bảo dưỡng định kỳ, phục hồi rừng phòng hộ, giám sát bờ sông như một phần tất yếu của phát triển, ngang hàng với xây đường, xây cầu. Nếu không thay đổi cách nghĩ từ “khẩn cấp sửa chữa” sang “chủ động phòng ngừa”, chúng ta sẽ còn phải chi nhiều hơn để gia cố các vết nứt – không chỉ trên thân đê, thân đập, mà cả trong nền kinh tế và đời sống người dân.
