Béo phì trẻ em: khủng hoảng sức khỏe mới sau khi thoát suy dinh dưỡng
Béo phì trẻ em là tình trạng trẻ có lượng mỡ cơ thể tích tụ quá mức do chế độ ăn không lành mạnh, lối sống tĩnh tại và môi trường đô thị gây hạn chế vận động, dẫn tới tăng nguy cơ bệnh không lây nhiễm như tim mạch, gan nhiễm mỡ và rối loạn chuyển hóa khi trưởng thành. Nhìn từ TPHCM, béo phì trẻ em không còn là một hiện tượng cá biệt mà đã trở thành khủng hoảng sức khỏe mới thay thế suy dinh dưỡng. Khi nhóm dưới 5 tuổi chỉ còn vài phần trăm suy dinh dưỡng nhưng thừa cân, béo phì đã vượt 8%, thông điệp rất rõ: chúng ta đã chuyển từ thiếu ăn sang ăn thừa năng lượng, thừa đường, thừa đồ chế biến sẵn. Nếu không coi đây là ưu tiên chính sách, hệ thống y tế trong tương lai sẽ trả giá bằng làn sóng bệnh mạn tính ở thế hệ trẻ.
Con số biết nói: trường học thành phố đang nuôi dưỡng béo phì
Các số liệu mới nhất về thừa cân học sinh tại TPHCM cho thấy trường học đang trở thành điểm nóng của béo phì trẻ em. Trong năm học 2025–2026, tỷ lệ thừa cân và béo phì ở học sinh tiểu học lần lượt là 20,4% và 18,3%; ở THCS là 21,5% và 12,1%; còn ở THPT, tỷ lệ thừa cân 17,4% kèm theo béo phì 8%. Những con số này đồng nghĩa có trường, cứ ba học sinh thì có một em dư cân. Theo Viện Dinh dưỡng Quốc gia, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5–19 tuổi toàn quốc đã tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020, với béo phì ở khu vực thành thị lên tới khoảng 26,8%. Đô thị hóa, quán ăn nhanh quanh trường, đồ uống có đường và việc cắt giảm giờ thể dục, giờ chơi đã biến môi trường học đường thành nơi dễ kích hoạt khủng hoảng sức khỏe trẻ.
| Cấp học | Thừa cân (%) | Béo phì (%) |
|---|---|---|
| Tiểu học TPHCM | 20,4 | 18,3 |
| THCS TPHCM | 21,5 | 12,1 |
| THPT TPHCM | 17,4 | 8 |
Từ khuyên ăn ít đến tái thiết môi trường sống và học đường
Sai lầm lớn nhất khi nói về phòng ngừa béo phì là đổ trách nhiệm lên từng đứa trẻ và từng gia đình, trong khi hệ thống lại khuyến khích hành vi không lành mạnh. Các chuyên gia nhi khoa đã nhấn mạnh cần chuyển trọng tâm từ lời khuyên kiểu “ăn ít lại” sang thiết kế môi trường buộc trẻ phải lựa chọn chế độ ăn lành mạnh trẻ và tăng vận động. Khi quanh trường tràn ngập thức ăn nhanh, nước ngọt có gas, còn sân chơi thì bị thu hẹp bởi bãi đỗ xe và các lớp học thêm, mọi lời khuyên đều trở thành khẩu hiệu đẹp nhưng vô hiệu. Môi trường thực phẩm đô thị khiến nhiều gia đình phụ thuộc vào đồ ăn vặt giá rẻ, nhiều năng lượng rỗng; trong khi môi trường vật chất hạn chế cơ hội hoạt động thể chất. Nếu không thay đổi cấu trúc này, mọi chiến dịch truyền thông chỉ là miếng dán mỏng trên vết thương sâu.
TPHCM tham gia Cities for Better Health: trường học thành tuyến đầu
Điểm tích cực là TPHCM đã chọn cách đối mặt với khủng hoảng sức khỏe trẻ bằng một chương trình mang tính hệ thống. Việc trở thành thành phố đầu tiên của Việt Nam tham gia mạng lưới Cities for Better Health – “Thành phố vì sức khỏe thế hệ tương lai” cho thấy chính quyền thừa nhận béo phì trẻ em là vấn đề chính sách, không phải chuyện riêng của bác sĩ hay phụ huynh. Chương trình đặt trường học làm tuyến đầu: lồng ghép nội dung về dinh dưỡng hợp lý, phòng ngừa béo phì, tăng vận động vào hoạt động giáo dục; tập huấn giáo viên để nhận diện sớm nguy cơ, phối hợp với gia đình; đồng thời kết nối với y tế cơ sở để theo dõi và quản lý trẻ thừa cân. Cách tiếp cận này đưa béo phì ra khỏi phạm vi một bệnh đơn lẻ, đặt nó trong khung phòng chống bệnh không lây nhiễm và xây dựng thành phố vì sức khỏe lâu dài của thế hệ trẻ.
Thị trường đang đổi chiều, nhưng trách nhiệm vẫn thuộc về chính sách
Trong bối cảnh béo phì trẻ em tăng nhanh, người tiêu dùng Việt Nam đã bắt đầu chuyển sang lựa chọn sản phẩm hỗ trợ kiểm soát cân nặng, từ thực phẩm ít đường đến các sản phẩm bổ trợ cho chế độ ăn lành mạnh trẻ. Tuy nhiên, kỳ vọng thị trường tự điều chỉnh để giải quyết khủng hoảng sức khỏe trẻ là ngây thơ. Nếu đồ ăn vặt không lành mạnh vẫn dễ mua hơn rau quả, và nước uống có đường vẫn tràn ngập quanh trường, các sản phẩm “healthy” sẽ chỉ phục vụ một nhóm nhỏ có điều kiện. Giải pháp thực tế phải đến từ chính sách: quy định rõ ràng với thức ăn học đường; hạn chế quảng cáo đồ uống, thực phẩm không lành mạnh nhắm vào trẻ; đầu tư không gian công cộng cho vận động; và đảm bảo chương trình Cities for Better Health không dừng ở lễ ký kết. Thành phố càng phát triển, trách nhiệm bảo vệ sức khỏe trẻ càng phải đi trước một bước.
