Béo phì trẻ em TPHCM: một khủng hoảng sức khỏe học đường mới
Béo phì trẻ em TPHCM là tình trạng tỷ lệ học sinh tiểu học, THCS và THPT có cân nặng vượt chuẩn tăng nhanh, gắn với lối sống đô thị tĩnh tại, chế độ ăn nhiều thức ăn nhanh, đồ uống có đường, cùng môi trường học đường ít vận động, khiến sức khỏe thể chất và nguy cơ bệnh mạn tính của cả một thế hệ bị đe dọa ngay từ tuổi đi học. Theo báo cáo năm học 2025-2026 của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TPHCM, tỷ lệ béo phì trẻ em TPHCM không còn là vấn đề cục bộ mà đã trở thành "khủng hoảng mới". Ở tiểu học, béo phì đạt 18,3%; THCS 12,1%; THPT 8%, trong khi tỷ lệ thừa cân học sinh còn cao hơn: 20,4% ở tiểu học, 21,5% ở THCS, 17,4% ở THPT. Khi suy dinh dưỡng đã giảm, sự bùng nổ béo phì phản ánh rõ nét mặt trái của tăng trưởng kinh tế đô thị: trẻ khỏe hơn nhưng lại nặng nề và ít vận động hơn.
Vì sao béo phì tăng nhanh khi suy dinh dưỡng đã được kiểm soát?
Điều đáng bàn không chỉ là con số, mà là sự đảo chiều mô hình bệnh tật ở trẻ em TPHCM. HCDC ghi nhận suy dinh dưỡng thể nhẹ cân, thấp còi, gầy còm ở nhóm dưới 5 tuổi đã được kiểm soát tốt, nhưng thừa cân và béo phì lại vọt lên hơn 8%. Nghĩa là xã hội đã thoát khỏi đói nghèo dinh dưỡng, song lại rơi vào cái bẫy ăn thừa năng lượng, thiếu vận động. Đây không phải lỗi của từng gia đình, mà là hệ quả của môi trường sống mới: đô thị chật chội, ít không gian chơi, áp lực học thêm, cùng mạng lưới cửa hàng thức ăn nhanh, nước ngọt bao phủ quanh trường học. Theo Viện Dinh dưỡng Quốc gia, Việt Nam nằm trong nhóm 10 nước có tốc độ tăng thừa cân, béo phì 5-19 tuổi cao nhất thế giới, với tỷ lệ ở khu vực thành thị lên đến gần 27%. Nếu tiếp tục xem béo phì chỉ là chuyện ngoại hình, TPHCM sẽ phải trả giá bằng thế hệ trẻ mắc bệnh gan nhiễm mỡ, tim mạch, rối loạn mỡ máu ngay từ tuổi đôi mươi.
Ba "môi trường độc" đẩy trẻ vào vòng xoáy thừa cân
Các chuyên gia nhi nội tiết tại TPHCM chỉ ra ba "môi trường độc" đang cùng lúc đẩy tỷ lệ thừa cân học sinh lên cao. Thứ nhất, môi trường thực phẩm ưu tiên bán đồ ăn nhanh, nước uống có gas, đồ ngọt giá rẻ quanh trường học, khiến lựa chọn không lành mạnh luôn hiện diện trong tầm tay trẻ. Thứ hai, môi trường kinh tế khiến nhiều gia đình phụ thuộc vào đồ ăn vặt chế biến sẵn vì tiện lợi, dù biết không tốt nhưng khó thay đổi khi thời gian nấu ăn hạn chế. Thứ ba, môi trường vật chất thiếu sân chơi, đường đi bộ an toàn, lớp thể thao hấp dẫn, buộc trẻ ở nhà với màn hình. PGS.TS.BS Huỳnh Thị Vũ Quỳnh nhấn mạnh: cần chuyển trọng tâm "từ khuyên cá nhân ít ăn hơn sang thiết kế lại lựa chọn lành mạnh hơn", làm cho thức ăn nhanh khó tiếp cận hơn và vận động trở thành lựa chọn tự nhiên mỗi ngày.
Trường học phải trở thành "phòng tuyến" kiểm soát cân nặng trẻ
Nếu béo phì là khủng hoảng mới, trường học phải là phòng tuyến đầu tiên trong kiểm soát cân nặng trẻ. TPHCM đã bắt đầu xây dựng mạng lưới sức khỏe học đường: khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc thừa cân – béo phì, theo dõi cân nặng, tư vấn thực đơn. Nhưng nếu căng tin vẫn bán nước ngọt, khoai chiên, nếu giờ ra chơi vẫn dành cho bài tập, thì mọi chiến lược trên giấy sẽ khó thành kết quả. Bác sĩ Nguyễn Ngọc Thùy Dương đề xuất triển khai thực đơn cân bằng dinh dưỡng tại trường để "hình thành thói quen ăn uống tích cực từ sớm", song điều này đòi hỏi sự dũng cảm của ban giám hiệu khi phải thay đổi hợp đồng căng tin, chấp nhận khả năng doanh thu giảm. Chuẩn hóa bữa ăn học đường, quản lý chặt căng tin, tăng tối thiểu thời lượng vận động mỗi ngày không chỉ là khuyến nghị chuyên môn, mà phải trở thành chuẩn bắt buộc trong mọi trường công lẫn tư.
Từ hợp tác quốc tế đến thay đổi trong từng gia đình
Việc TPHCM tham gia chương trình "Thành phố vì sức khỏe thế hệ tương lai" và mạng lưới Cities for Better Health cho thấy lãnh đạo ngành y tế, giáo dục xác định béo phì trẻ em là vấn đề dài hạn, cần giải pháp cấp chính sách chứ không thể trông chờ vào các chiến dịch ngắn hạn. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 vừa chuẩn hóa bữa ăn học đường, vừa kéo tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ xuống mức kiểm soát được. Tuy nhiên, nếu cha mẹ vẫn để con uống nước ngọt hàng ngày, dùng đồ ăn nhanh làm phần thưởng, cho học thêm thay vì chơi thể thao, mọi chương trình sẽ chỉ là lớp vá mỏng. Kiểm soát cân nặng trẻ phải bắt đầu từ việc gia đình, nhà trường, y tế nói cùng một tiếng nói: ưu tiên sức khỏe hơn điểm số, coi vận động là nhiệm vụ học đường, coi đồ ăn lành mạnh là chuẩn mực. Khi người lớn chịu thay đổi lựa chọn, trẻ mới có cơ hội thoát khỏi khủng hoảng béo phì đang hình thành.
