Hiện đại hóa phải bắt đầu từ quy trình
Hải quan thông minh là cách quản lý biên giới kết hợp dữ liệu số, tự động hóa thủ tục và phối hợp giữa các cơ quan để xử lý hàng hóa nhanh hơn mà vẫn kiểm soát rủi ro. Đây là hướng đi cần thiết khi thương mại xuyên biên giới ngày càng phát triển, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc công nghệ có được nối liền với quy trình thực tế hay không. Ngày 9/11/2026, Cục Hải quan Việt Nam và Tổng cục Hải quan Trung Quốc hội đàm cấp cao tại trụ sở Cục Hải quan, do Cục trưởng Nguyễn Văn Thọ và Phó Tổng cục trưởng Ngô Hải Bình đồng chủ trì. Hai bên bàn về chuyển đổi số, cơ chế một cửa, cửa khẩu thông minh, doanh nghiệp ưu tiên và phối hợp điều tra chống buôn lậu. Việc hội đàm diễn ra trong bối cảnh đoàn Trung Quốc sang Việt Nam dự Hội nghị lần thứ 11 của Ủy ban Hợp tác quản lý cửa khẩu biên giới đất liền tại Đà Nẵng.
Một cửa và dữ liệu số: giảm việc lặp lại
Cơ chế một cửa chỉ tạo khác biệt cho doanh nghiệp khi dữ liệu được chuẩn hóa và cơ quan liên quan có thể trao đổi thông tin điện tử thay vì yêu cầu khai lại cùng nội dung qua nhiều khâu. Tại hội đàm, hai bên trao đổi về hợp tác triển khai cơ chế này, gắn với mục tiêu số hóa và xây dựng hải quan thông minh. Đây là phần ít gây chú ý hơn những phương tiện tự hành, nhưng có thể tác động trực tiếp đến công việc hằng ngày của doanh nghiệp: giảm chứng từ trùng lặp, rút ngắn xử lý thủ tục và hạ chi phí tuân thủ. Với người gửi hàng và người nhận hàng, quy trình dự đoán được hơn cũng giúp chủ động kế hoạch vận chuyển, giao nhận xuyên biên giới. Vì vậy, thước đo của hiện đại hóa không nên chỉ là số hệ thống được đưa vào sử dụng; điều quan trọng là doanh nghiệp có phải chờ ít hơn và cung cấp thông tin ít lần hơn hay không.
Vận tải tự hành tại cửa khẩu Hữu Nghị
Một nội dung cụ thể là trao đổi về mô hình vận tải tự hành trên hai tuyến đường chuyên dụng thuộc cặp cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị - Hữu Nghị Quan. Tỉnh Lạng Sơn đang phối hợp với phía Trung Quốc thử nghiệm phương tiện vận chuyển hàng hóa tại đây. Xe tự hành có thể giúp tổ chức luồng hàng hiệu quả hơn, nhưng bản thân phương tiện không thể tự làm thủ tục thông suốt. Hai phía cần kết nối hạ tầng, công nghệ và quy trình quản lý; đồng thời thống nhất tiêu chuẩn kỹ thuật, bảo đảm khả năng kết nối và an toàn dữ liệu, cũng như phối hợp kiểm tra, giám sát hàng hóa. Hải quan hai nước giữ vai trò then chốt trong xử lý thủ tục và kiểm soát rủi ro. Nếu các mắt xích này không đồng bộ, phương tiện mới có thể chỉ chuyển điểm ùn tắc từ khâu vận chuyển sang khâu kiểm tra.
Doanh nghiệp ưu tiên và bài toán thông quan
Hợp tác về doanh nghiệp ưu tiên bổ sung một hướng tạo thuận lợi bên cạnh vận tải tự hành. Hai nước tiếp tục nghiên cứu công nhận lẫn nhau giữa chương trình doanh nghiệp ưu tiên của Việt Nam và chương trình quản lý tín nhiệm doanh nghiệp của Trung Quốc; kế hoạch hành động cho việc này đã được trao từ tháng 10/2024. Doanh nghiệp tuân thủ tốt có thể được phía đối tác ghi nhận là nhóm rủi ro thấp và hưởng thuận lợi tương ứng, trong khi hải quan tập trung nguồn lực vào các lô hàng có rủi ro cao hơn. Hai bên còn trao đổi hợp tác điều tra chống buôn lậu và triển khai Chiến dịch Con rồng Mê Công. Nếu phối hợp được thực hiện đồng bộ, cửa khẩu thông minh và các cơ chế ưu tiên có thể rút ngắn thời gian thông quan hàng hóa, giảm chi phí logistics và hỗ trợ an ninh chuỗi cung ứng. Hải quan hai nước sẽ tiếp tục nghiên cứu hợp tác theo hướng song phương và đa phương. Kết quả cuối cùng nên được đánh giá bằng việc hàng hóa qua biên giới nhanh, minh bạch và an toàn hơn—not chỉ bằng mức độ hiện đại của công nghệ.
