Mộc Bài trước ngã rẽ: từ cửa khẩu biên giới thành trung tâm giao thương
Cơ chế chính sách Mộc Bài là tập hợp các quy định về thuế, hải quan, vận tải và tổ chức không gian kinh tế cửa khẩu biên giới, được thiết kế theo hướng đặc thù để biến khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài thành trung tâm giao thương Việt-Campuchia, kết nối thương mại, logistics và công nghiệp với các hành lang kinh tế khu vực Đông Nam Bộ và ASEAN. Trong bối cảnh kim ngạch xuất nhập khẩu, hàng quá cảnh và số doanh nghiệp làm thủ tục qua Mộc Bài đều đang tăng nhanh, việc tái thiết kế cơ chế chính sách không còn là câu chuyện kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược: hoặc Mộc Bài được "bật chế độ tăng tốc", hoặc tiếp tục tụt lại phía sau các cửa khẩu khác đang chuyển sang mô hình thông minh, hợp tác kinh tế qua biên giới. Vấn đề không phải Mộc Bài có tiềm năng hay không, mà là chúng ta có đủ dũng khí tháo đúng nút thắt hay không.
Cuộc họp 28/9: Chính sách đặc thù, nhưng phải đúng và trúng
Sáng 28/9, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc chủ trì cuộc họp về đề án thí điểm cơ chế, chính sách áp dụng cho Khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài và đề án Khu hợp tác kinh tế qua biên giới tại cửa khẩu quốc tế đường bộ Lào Cai. Tín hiệu quan trọng ở đây là Chính phủ không phủ nhận nhu cầu cơ chế đặc thù, nhưng yêu cầu phải gắn phát triển kinh tế với bảo đảm quốc phòng, an ninh, quản lý biên giới và bảo vệ môi trường. Điều này đặt ra chuẩn mực mới cho mọi ưu đãi thuế hải quan: không còn "xin – cho" chính sách, mà là "chứng minh – đánh giá". Phó Thủ tướng ghi nhận nỗ lực của Tây Ninh trong việc tiếp thu kết luận, nghị quyết, chỉ thị và ý kiến các bộ, ngành để xây dựng đề án, song đồng thời nhấn mạnh phải rà soát trên cơ sở pháp luật hiện hành, cái gì luật đã cho thì làm ngay, cái gì vượt thẩm quyền phải chuẩn bị hồ sơ chặt chẽ trước khi trình lên cấp cao hơn.
Thuế, hải quan, vận tải: ưu đãi có đủ để doanh nghiệp dám mở rộng?
Nếu không đụng vào cơ chế thuế, hải quan và vận tải, câu chuyện tăng tốc giao thương Việt-Campuchia tại Mộc Bài sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu. Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu nghiên cứu các cơ chế, chính sách phù hợp, kể cả cơ chế đặc thù về thuế, hải quan, vận tải nhằm tạo thuận lợi cho giao thương và hoạt động của doanh nghiệp. Đây là một trong những phát biểu đáng trích dẫn, vì nó thừa nhận rõ ràng rằng khu kinh tế cửa khẩu biên giới cần bộ công cụ khác với nội địa. Tuy nhiên, đối với các nội dung ưu đãi thuế, tiền thuê đất, casino và doanh nghiệp ưu tiên trong lĩnh vực hải quan, ông yêu cầu phải đánh giá kỹ cơ sở pháp lý, tác động ngân sách, tính cạnh tranh và yêu cầu quản lý. Nói cách khác, ưu đãi thuế hải quan là điều kiện cần để kéo doanh nghiệp, nhưng nếu không kiểm soát rủi ro ngân sách và an ninh, thì chính sách có thể mở cửa cho đầu cơ hơn là cho nhà đầu tư sản xuất, logistics đang rất cần ở Mộc Bài.
Ba nút thắt tại Mộc Bài: hạ tầng, dự án dẫn dắt và năng lực thông quan
Điểm tích cực là Bộ Tài chính đã từ chối cách tiếp cận "rải đều ưu đãi" và thay vào đó tập trung nhận diện đúng nút thắt. Riêng với Khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài, cơ quan này chỉ ra ba điểm nghẽn chính: hạ tầng và kết nối chưa đồng bộ; chưa hình thành các dự án đủ lớn để dẫn dắt, tạo chuỗi giá trị; năng lực thông quan, logistics và mức độ liên thông giữa Mộc Bài (Việt Nam) với Bavet (Campuchia) còn hạn chế. Tây Ninh cũng tự nhận diện tương đồng khi coi hạ tầng giao thông kết nối, dịch vụ logistics và thông quan, cùng thu hút dự án đầu tư lớn là ba vấn đề phải tập trung giải quyết. Việc đẩy nhanh kết nối cao tốc TP.HCM – Mộc Bài với cửa khẩu, xây dựng cửa khẩu số, cửa khẩu thông minh là hướng đi đúng; nhưng nếu không có cơ chế ưu tiên cho doanh nghiệp logistics, và cơ chế hợp tác xuyên biên giới với phía Campuchia, thì hạ tầng hiện đại cũng chỉ là "chiếc bình rỗng".
Từ cửa ngõ biên giới tới đầu mối giao thương Việt-Campuchia
Mộc Bài có lợi thế mà ít cửa khẩu nào sở hữu: nằm trên tuyến TP.HCM – Phnom Penh – Bangkok, giữ vai trò cửa ngõ giao thương giữa Việt Nam và Campuchia, đồng thời được định hướng trở thành đầu mối giao thương quan trọng của vùng Đông Nam Bộ, giữa Việt Nam với Campuchia và khu vực ASEAN. Với vị trí này, Mộc Bài có điều kiện phát triển thương mại, logistics, kết nối hàng hóa từ Campuchia với các trung tâm sản xuất, logistics và cảng biển phía Nam. Nhưng tiềm năng không tự biến thành năng lực. Để Mộc Bài thực sự là điểm nhấn trong kinh tế cửa khẩu biên giới, đề án thí điểm phải dám trao quyền cho cơ chế hợp tác song phương với Bavet, vừa về chia sẻ dữ liệu, kiểm tra cửa khẩu, vừa về tổ chức vận tải, logistics mô hình "một cửa, một điểm dừng". Phó Thủ tướng đã giao Tây Ninh xây dựng tờ trình tập trung vào những cơ chế thực sự đặc thù chưa có trong pháp luật hiện hành; nếu tỉnh làm đủ sâu và đúng hướng, Mộc Bài có thể trở thành hình mẫu cho giao thương Việt-Campuchia chứ không chỉ là một cửa khẩu đông đúc.
