Chậm đóng BHXH đẩy người lao động vào thế chịu thiệt
Doanh nghiệp chậm đóng BHXH là tình trạng người sử dụng lao động không nộp đúng hạn khoản bảo hiểm phải đóng, dù người lao động thuộc diện tham gia và có thể đã bị khấu trừ tiền lương. Đây không chỉ là khoản nợ giữa doanh nghiệp với cơ quan bảo hiểm: nó có thể khiến người lao động mất thời gian chờ đợi hoặc gặp trở ngại khi cần hưởng an sinh. Sáng 9/11, tại phiên thảo luận ở Quốc hội về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội, đại biểu Nguyễn Văn Huy, đoàn Hưng Yên, nêu khoảng trống bảo vệ người lao động trong trường hợp đã bị trừ tiền lương nhưng doanh nghiệp không nộp BHXH. Theo tôi, trách nhiệm vi phạm của doanh nghiệp không thể biến thành rủi ro mà người lao động phải tự gánh.
Quy mô tham gia BHXH tăng nhưng tình trạng nợ vẫn đáng lo. Tính đến hết ngày 30/6/2026, cả nước có 22,23 triệu người tham gia BHXH, tăng 17,3% so với cùng kỳ năm trước; trong khi tổng số tiền chậm đóng BHXH, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế là 18,9 nghìn tỷ đồng, chiếm 2,27% số phải thu. Những con số này khiến đề xuất lấp khoảng trống pháp lý trở nên cấp thiết: mở rộng bao phủ sẽ không đủ nếu quyền lợi trên giấy bị đình trệ khi người lao động cần dùng đến.
Từ lương hưu đến thai sản, quyền lợi có thể bị đình trệ
Mỗi tháng chậm đóng có thể làm gián đoạn quá trình tham gia BHXH, ảnh hưởng việc giải quyết chế độ và kéo dài thời điểm hưởng lương hưu. Với người đã cận tuổi nghỉ hưu, thời gian chờ doanh nghiệp truy đóng có thể trở thành gánh nặng đáng kể. Chế độ lương hưu không phải quyền lợi duy nhất gặp rủi ro: người lao động cũng có thể không đủ điều kiện hoặc chưa thể giải quyết chế độ ốm đau, thai sản và thất nghiệp khi phát sinh nhu cầu.
Hậu quả trở nên cụ thể khi chấm dứt hợp đồng lao động. Dù khoản đóng vẫn bị khấu trừ đều đặn trên bảng lương, người lao động có thể không chốt được sổ BHXH hoặc hoàn tất thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp. Đây là khác biệt quan trọng giữa việc doanh nghiệp chậm nộp và việc một chế độ bị từ chối vĩnh viễn: nguồn tin nêu nguy cơ gián đoạn, chưa đủ điều kiện giải quyết hoặc phải chờ, chứ không khẳng định mọi trường hợp đều mất quyền hưởng. Nhưng việc phải đợi để nhận quyền lợi vốn thuộc về mình đã là thiệt hại thực tế.
Vì vậy, người lao động cần được bảo vệ ngay trong thời gian khoản nợ chưa được xử lý, thay vì chỉ trông chờ vào việc doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ rồi mới được giải quyết quyền lợi bảo hiểm xã hội.
Bồi thường được kiến nghị cho trường hợp đã bị khấu trừ lương
Đề xuất của đại biểu Nguyễn Văn Huy tập trung vào tình huống cụ thể: người lao động thực tế làm việc, thuộc diện tham gia BHXH và đã bị khấu trừ tiền lương để đóng, nhưng doanh nghiệp chậm nộp hoặc trốn đóng bảo hiểm. Ông kiến nghị có cơ chế ghi nhận thời gian làm việc và bảo vệ quyền lợi trong trường hợp này; đồng thời quy định rõ trách nhiệm khắc phục hậu quả, truy đóng và bồi thường thiệt hại của doanh nghiệp.
Cần phân biệt đề xuất bồi thường với tác động trực tiếp của việc chậm đóng. Quá trình tham gia bị gián đoạn, hồ sơ hưởng chế độ bị ảnh hưởng hay thời điểm nhận lương hưu bị kéo dài là những hệ quả có thể xảy ra khi khoản đóng chưa được nộp. Còn bồi thường là cơ chế đang được kiến nghị để xử lý thiệt hại và buộc doanh nghiệp chịu trách nhiệm, không phải một quyền đã được khẳng định trong những thông tin được nêu tại phiên thảo luận. Đề xuất nhắm rõ nhất vào trường hợp tiền đã bị trừ khỏi lương nhưng không được chuyển vào quỹ, qua đó phân biệt lỗi của người sử dụng lao động với trách nhiệm của người lao động.
Dự thảo luật được nêu tại phiên họp đã bổ sung một số trách nhiệm về nộp hồ sơ đúng hạn và bồi thường khi chậm nộp hồ sơ gây thiệt hại. Tuy nhiên, theo đại biểu Huy, cần xem xét thêm cách bảo vệ người lao động bị ảnh hưởng bởi việc doanh nghiệp không nộp khoản tiền đã khấu trừ.
Bảo vệ quyền lợi phải đi cùng trách nhiệm thực thi
Muốn xử lý tận gốc, quy định cần ghi nhận thời gian người lao động thực tế làm việc và thuộc diện tham gia, đồng thời có cách bảo vệ quyền lợi khi doanh nghiệp chậm đóng hoặc trốn đóng. Song song, trách nhiệm truy đóng, khắc phục hậu quả và bồi thường cần được xác định rõ, để người lao động không phải chờ doanh nghiệp tự nguyện sửa sai mới được xem xét quyền lợi.
Điều quan trọng là không đánh đồng mọi khoản chậm đóng với trường hợp đã khấu trừ lương mà cố tình không nộp. Cơ chế bồi thường được kiến nghị cần tập trung vào bằng chứng về thời gian làm việc, diện tham gia và khoản tiền đã khấu trừ; còn những gián đoạn về thai sản, thất nghiệp hay chế độ lương hưu cần được xử lý như vấn đề bảo vệ quyền lợi phát sinh trong lúc nợ chưa được khắc phục. Nếu luật chỉ yêu cầu doanh nghiệp trả nợ mà không ngăn người lao động chịu thiệt trong thời gian chờ, khoảng trống vẫn còn.
Kết luận: doanh nghiệp vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH phải chịu trách nhiệm, còn người lao động không nên bị biến thành bên gánh hậu quả. Ghi nhận đúng quá trình tham gia và thiết lập cơ chế truy đóng, bồi thường rõ ràng là bước cần thiết để lời hứa an sinh có hiệu lực đúng lúc người lao động cần.
