Bị trừ tiền nhưng quyền lợi vẫn có thể bị treo
Doanh nghiệp nợ BHXH là tình trạng người sử dụng lao động không chuyển đủ hoặc đúng hạn khoản bảo hiểm phải đóng, kể cả khi đã khấu trừ phần đóng của người lao động từ tiền lương. Đây không phải lỗi của người lao động, nhưng có thể làm gián đoạn quyền lợi an sinh mà họ đã đóng góp.
Nhiều người chỉ phát hiện doanh nghiệp chưa hoàn thành nghĩa vụ khi nghỉ việc, làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp hoặc giải quyết chế độ thai sản, hưu trí và quyền lợi liên quan. Khi hồ sơ và quá trình đóng không được ghi nhận đầy đủ, người lao động có thể phải chờ đợi, bổ sung giấy tờ hoặc đối mặt với trở ngại đúng lúc cần hỗ trợ về sức khỏe, thu nhập hay việc làm. Việc bị khấu trừ trên bảng lương mà vẫn không chắc được hưởng chế độ cho thấy rủi ro đang bị đẩy sang phía yếu thế hơn trong quan hệ lao động. Vì thế, xử lý vi phạm không thể chỉ dừng ở việc nhắc doanh nghiệp nộp tiền; cần có cách bảo đảm người lao động không mất quyền lợi vì nghĩa vụ mà họ không kiểm soát.
Nợ kéo dài biến quyền lợi thành khoản khó đòi
Các khoản nợ kéo dài cho thấy nhắc nhở và xử phạt chưa đủ sức bảo vệ người lao động nếu doanh nghiệp đã mất khả năng thanh toán. Tại Cà Mau, 23 doanh nghiệp nợ bảo hiểm từ năm 2012 đến nay hơn 111 tỉ đồng, gồm 48 tỉ đồng lãi chậm đóng; tình trạng này ảnh hưởng hơn 1.600 lao động. Một số đơn vị đã ngừng hoạt động, cắt giảm lao động hoặc cho thuê nhà xưởng nhưng vướng thủ tục, trong khi cơ quan chức năng chưa thể thu hồi khoản nợ.
Quy mô vấn đề cũng không dừng ở một địa phương: khoảng 39.000 đơn vị được xác định không còn khả năng đóng, với khoảng 5.100 tỉ đồng chậm đóng khó thu hồi, ảnh hưởng trực tiếp đến việc giải quyết quyền lợi người lao động. Những con số này đòi hỏi xác định rõ ai chịu trách nhiệm khi doanh nghiệp ngừng hoạt động, tài sản không đủ hoặc hồ sơ giải thể kéo dài. Nếu người lao động phải chờ đến khi thu hồi được nợ mới được giải quyết chế độ, thời gian lao động đã đóng góp có nguy cơ trở thành khoảng trống an sinh.
Kiểm tra mạnh hơn, nhưng phải bảo vệ người bị khấu trừ
Trong 9 tháng đầu năm 2026, cơ quan BHXH rà soát dữ liệu, chọn đơn vị có dấu hiệu vi phạm để kiểm tra trực tiếp hoặc từ xa; các đợt kiểm tra yêu cầu đăng ký tham gia hoặc đóng bổ sung cho 60.710 lao động, với số tiền phải truy đóng hơn 222,2 tỉ đồng, đồng thời thu hồi gần 433 tỉ đồng tiền chậm đóng BHXH, BHYT và BHTN. Đây là kết quả đáng ghi nhận, nhưng tỷ lệ tiền chưa thu hồi vẫn cho thấy phát hiện vi phạm chưa đồng nghĩa với khôi phục đầy đủ quyền lợi.
Trong phiên thảo luận Quốc hội ngày 9/11 về dự án Luật BHXH sửa đổi, đại biểu Nguyễn Văn Huy nêu việc người lao động đã bị trừ lương nhưng doanh nghiệp chậm nộp hoặc trốn đóng bảo hiểm. Dự thảo đề xuất hoàn thiện trách nhiệm quản lý, xử lý vi phạm và sửa Điều 138 để làm rõ vai trò UBND cấp tỉnh trong tổ chức thực hiện chính sách, xử lý tình trạng chậm đóng, trốn đóng bắt buộc. Hướng đi này cần đi kèm cơ chế ghi nhận thời gian người lao động đã thực hiện nghĩa vụ, cùng trách nhiệm bồi thường khi chậm nộp hồ sơ gây thiệt hại.
Trách nhiệm không thể dừng ở lời nhắc
Doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng phải nộp đủ khoản vi phạm và tiền tính theo mức 0,03% mỗi ngày trên số tiền chậm đóng, trốn đóng theo quy định được nêu trong nguồn. Nhưng với đơn vị cố tình né nghĩa vụ hoặc đã ngừng hoạt động, chế tài trên giấy khó đem lại an sinh nếu thiếu phối hợp truy tìm, xử lý và công khai thông tin. Cơ quan BHXH cho biết trong 9 tháng đầu năm 2026 đã chuyển 21 hồ sơ kiến nghị khởi tố, trong đó có 9 vụ trốn đóng BHXH. Những tháng cuối năm, cơ quan này dự kiến tiếp tục chuẩn hóa dữ liệu, kiểm tra đơn vị nợ kéo dài và phối hợp với cơ quan thuế, công an, viện kiểm sát; danh sách doanh nghiệp nợ cũng sẽ được công khai.
Người lao động cũng nên thường xuyên kiểm tra quá trình tham gia qua VssID và các kênh chính thức để phát hiện sai lệch sớm. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp tự bảo vệ, không thể thay trách nhiệm của doanh nghiệp hay cơ quan quản lý. Kết luận cần rõ ràng: đã khấu trừ tiền lương thì doanh nghiệp phải chuyển đóng đúng hạn; nếu vi phạm, phải xử lý đủ sức răn đe và có cơ chế bảo đảm quyền lợi người lao động không bị treo theo khả năng trả nợ của chủ sử dụng lao động.
