Du lịch cộng đồng: Định nghĩa lại mục đích mỗi chuyến đi
Du lịch cộng đồng là hình thức du lịch trong đó người dân địa phương là chủ thể thiết kế, vận hành và hưởng lợi trực tiếp từ dịch vụ lưu trú, ẩm thực, trải nghiệm văn hóa, qua đó tạo sinh kế địa phương, bảo tồn văn hóa truyền thống và hướng đến du lịch bền vững cho cả cộng đồng lẫn du khách. Khi nhìn du lịch dưới lăng kính đó, mỗi chuyến đi không còn là “trốn khỏi” nhịp sống thường ngày, mà trở thành lựa chọn chính trị của ví tiền: hoặc tiếp tục nuôi các chuỗi dịch vụ xa lạ với nơi đến, hoặc chuyển dòng tiền về tay những người đang giữ ruộng muối, khung cửi, chợ nổi và nếp nhà sàn.
Một báo cáo về du lịch bền vững ghi nhận 78% du khách Việt muốn tiền chi tiêu được giữ lại cho cộng đồng địa phương và 85% tìm kiếm trải nghiệm chân thực, mang đậm bản sắc văn hóa điểm đến. Đây không chỉ là xu hướng tiêu dùng; đó là lời tuyên bố rằng người Việt sẵn sàng trả tiền cho ý nghĩa, không phải cho những bức ảnh check-in vô cảm. Nói cách khác, du khách đang tạo áp lực tích cực buộc ngành du lịch chuyển mình: hoặc gắn kết với sinh kế địa phương, hoặc bị bỏ lại sau.
Khi nghề muối, nghề dệt, ruộng nương trở thành “tài sản du lịch”
Luận điểm quan trọng nhất: du lịch cộng đồng chỉ có ý nghĩa khi nó biến nghề truyền thống thành nguồn thu đủ sống, chứ không phải “màn diễn cho khách nhìn”. Ở ấp đảo Thiềng Liềng, nghề làm muối gắn bó bao đời với người dân, giờ đang tạo sinh kế mới nhờ du lịch cộng đồng. Thanh niên từng bỏ nghề vì vất vả, thu nhập bấp bênh; nay, cùng một ruộng muối nhưng thêm một công việc mới: dẫn khách đi trên ô đồng, kể lại hành trình từ dẫn nước, phơi kết tinh đến thu hoạch. Khi có thêm nguồn thu từ dịch vụ, người dân bớt phụ thuộc hoàn toàn vào giá bán muối nguyên liệu – chính du khách là người “trả tiền” cho việc giữ nghề.
Câu chuyện tương tự diễn ra ở làng Lùng Tám, nơi nghề dệt lanh của đồng bào Mông từng đứng trước nguy cơ mai một. Từ 10 thành viên ban đầu, hợp tác xã dệt lanh nay tạo việc làm cho hơn 100 lao động địa phương, phần lớn là phụ nữ. Du khách ghé qua không chỉ mua khăn, áo, mà chi trả cho 41 công đoạn tỉ mỉ của một sản phẩm thủ công – từ trồng lanh, nhuộm chàm đến vẽ hoa văn bằng sáp ong. Đây là cách thiết thực nhất để “bảo tồn văn hóa truyền thống”: biến nó thành công việc có lương, không phải tiết mục biểu diễn miễn phí cho ký ức.
Buôn Đôn: Khi dân tộc thiểu số làm chủ du lịch cộng đồng để thoát nghèo
Nếu Thiềng Liềng cho thấy du lịch cộng đồng cứu nghề muối, thì Buôn Đôn chứng minh nó có thể là con đường giảm nghèo lâu dài cho đồng bào dân tộc thiểu số du lịch. Trước đây, phần lớn hộ dân xã Buôn Đôn sống nhờ sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ, thu nhập bấp bênh vì thời tiết, dịch bệnh và giá nông sản. Từ việc quanh năm gắn bó với nương rẫy, nhiều hộ đã mạnh dạn vay vốn chính sách để làm du lịch cộng đồng, cải thiện thu nhập và gìn giữ văn hóa bản địa. Một trong những điểm nhấn là chuyển đổi nghề cho đồng bào sang mô hình du lịch cộng đồng tại buôn Trí.
Trường hợp gia đình bà H’Phiếu Hwing cho thấy sự thay đổi diễn ra cụ thể thế nào: tận dụng nhà sàn, vay vốn chính sách, tham gia tập huấn, cả nhà cùng làm homestay, nấu các món lạp, canh lá yao, đu đủ giã, gà nướng, cơm lam cho khách. Bà nói: “Làm du lịch vừa cải thiện kinh tế, vừa giới thiệu văn hóa cho khách, lại có thể dẫn họ đi trải nghiệm rừng, tìm hiểu đời sống của bà con”. Nhờ nguồn lực từ các chương trình, năm 2025 xã giảm 104 hộ nghèo so với 2024, trong đó hộ nghèo là đồng bào dân tộc thiểu số giảm 98 hộ. Đây không phải phép màu, mà là kết quả của chính sách tín dụng đi đúng địa chỉ và cộng đồng biết đứng lên nắm lấy cơ hội.
Tiêu tiền có trách nhiệm: Du khách bình dân vẫn có thể tạo tác động lớn
Nhiều người nghĩ du lịch bền vững là chuyện của khách “chịu chi” và những khu nghỉ dưỡng sang trọng. Thực tế, chính du khách tiết kiệm mới là lực đẩy quan trọng của du lịch cộng đồng. Khi lưu trú tại homestay, ăn tại bếp nhà, mua một chiếc khăn dệt tay hay ít muối thủ công, toàn bộ nguồn thu đó quay trở lại từng gia đình, chứ không chảy vào túi các tập đoàn bên ngoài. Những chuyến đi bộ, đạp xe qua cánh đồng, hay trải nghiệm làm nông dân cũng giúp người dân có thêm thu nhập từ hướng dẫn, ẩm thực và bán nông sản. Giá trị lớn nhất nằm ở mối liên kết giữa trải nghiệm của du khách và sinh kế của người dân.
Ở Thiềng Liềng, thay vì chỉ bán muối nguyên liệu, nhiều hộ đã chế biến thành nhiều dòng sản phẩm phục vụ trực tiếp người tiêu dùng. Muối được phát triển thành nhiều sản phẩm khác nhau để bán cho du khách, từ gia vị đến quà tặng. Tại đây, người dân trực tiếp kể cho du khách về quê hương, nghề truyền thống, đờn ca tài tử, và những giá trị thiên nhiên của đảo; sự tham gia ấy, gắn với bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường, là nền tảng để xây dựng sản phẩm du lịch xanh, có trách nhiệm và mang bản sắc riêng. Nói thẳng: mỗi quyết định tiêu tiền của du khách là một lá phiếu – hoặc cho mô hình du lịch bền vững, hoặc cho sự biến mất dần dần của những làng nghề.
Điều kiện để du lịch cộng đồng không biến thành “làng chụp ảnh”
Sự bùng nổ của du lịch cộng đồng đặt ra câu hỏi: làm sao để nó không trượt thành “làng phim trường”, nơi bản sắc bị dàn dựng cho vừa mắt khách. Các ví dụ thành công cho thấy ba yếu tố then chốt. Thứ nhất, người dân phải là chủ thể sản phẩm; chính họ quyết định đón khách như thế nào, tổ chức sinh hoạt ra sao, và dùng doanh thu để bảo tồn văn hóa hay đầu tư hạ tầng. Thứ hai, cần sự hỗ trợ dài hạn chứ không chỉ là dự án ngắn hạn: Buôn Đôn đang tiếp tục tập trung nguồn lực cho khu vực có tỷ lệ hộ nghèo cao, đa dạng hóa sinh kế, phát huy hiệu quả tín dụng chính sách và đầu tư hạ tầng thiết yếu.
Thứ ba, phải gắn du lịch với mục tiêu giảm nghèo bền vững. Từ những kết quả bước đầu, Buôn Đôn đang hướng đến cách tiếp cận giảm nghèo lâu dài: hỗ trợ đúng đối tượng, trao cơ hội để người dân phát triển sinh kế, nâng cao năng lực để mỗi hộ tự chủ hơn và hạn chế nguy cơ tái nghèo. Ở góc độ du khách, lựa chọn du lịch cộng đồng là lựa chọn đứng về phía những người đang cố giữ nghề muối trên Thiềng Liềng, giữ khung cửi lanh ở Lùng Tám, giữ nhà sàn và tiếng chiêng ở Tây Nguyên. Kết luận rõ ràng: nếu muốn nói về phát triển bền vững một cách nghiêm túc, chúng ta phải bắt đầu từ việc thay đổi cách đi du lịch – và chấp nhận rằng mỗi chuyến đi là một hành động chính trị nhỏ bé nhưng cụ thể.
