Đề nghị tăng tốc là tín hiệu chính trị, chưa phải lịch triển khai
Hợp tác đường sắt Việt Trung là nỗ lực kết nối hạ tầng giữa hai nước nhằm hỗ trợ vận chuyển hàng hóa và đi lại xuyên biên giới; tiến độ thực tế còn phụ thuộc vào quy hoạch, chuẩn bị dự án và phối hợp song phương. Chiều 4-11 tại Bắc Kinh, trong dịp dự Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao hợp tác Mekong - Lan Thương, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung hội đàm với Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị và đề nghị đẩy nhanh ba dự án hợp tác đường sắt. Đây là thông điệp đáng chú ý, nhưng không nên đánh đồng với việc các tuyến đã có lịch khởi công hoặc nguồn vốn được chốt. Phía Trung Quốc bày tỏ tán thành các đề nghị và sẵn sàng nâng cao hiệu quả hợp tác. Điều cần theo dõi tiếp theo là các cơ quan chức năng chuyển cam kết ngoại giao thành hồ sơ, mốc việc và trách nhiệm cụ thể.
Đường sắt nằm trong gói kết nối rộng hơn
Đề nghị về ba dự án không đứng riêng lẻ. Cùng tại hội đàm, ông Lê Hoài Trung nêu xây dựng cửa khẩu thông minh, mở rộng nhập khẩu nông thủy sản Việt Nam và thúc đẩy thương mại cân bằng, bền vững; hai bên cũng đề cập hợp tác năng lượng, giáo dục, đào tạo và giao lưu nhân dân. Cách đặt vấn đề này hợp lý: đường sắt chỉ tạo giá trị kinh tế khi kết nối được với cửa khẩu, luồng hàng và hoạt động trao đổi thực tế. Một tuyến mới mà khâu thông quan hay tổ chức vận tải không theo kịp sẽ khó đem lại lợi ích tương xứng. Quy hoạch mạng lưới đường sắt được điều chỉnh định hướng kết nối Việt Nam với các hành lang xuyên Á, Á - Âu qua hệ thống đường sắt Trung Quốc. Vì vậy, hợp tác đường sắt cần được đánh giá bằng mức độ liên thông và khả năng phục vụ thương mại, không chỉ bằng số dự án được nêu.
Ba hành lang được ưu tiên, nhưng chi tiết còn phải xác minh
Ba tuyến được xác định ưu tiên đầu tư xây dựng mới trong các giai đoạn trước và sau năm 2030 là Hà Nội - Đồng Đăng, Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái. Các kết nối này hướng tới liên hệ cửa khẩu phía bắc với thủ đô và các đầu mối vận tải, qua đó có thể tạo thuận lợi cho giao thương và giao lưu nhân dân. Tuy nhiên, thông tin tại hội đàm chỉ nêu đề nghị thúc tiến độ, không công bố đầy đủ vốn, lịch thi công hay lộ trình riêng cho từng tuyến. Một nguồn tin cho biết đơn vị tư vấn đang làm việc với các địa phương để thống nhất phương án và hoàn thiện hồ sơ quy hoạch, với mục tiêu hoàn thành trong năm 2026. Đây là mốc của công tác quy hoạch được nêu trong nguồn, không thể xem là cam kết hoàn thành xây dựng cả ba tuyến.
Doanh nghiệp trong nước có thể góp phần biến kế hoạch thành năng lực
Một nguồn tin cho biết Đèo Cả, Viettel, Tập đoàn Hòa Phát, THACO và Công ty Trung Chính đã bày tỏ sẵn sàng huy động nguồn lực tham gia các dự án đường sắt trọng điểm. Đây là tín hiệu quan trọng: doanh nghiệp Việt có thể đóng góp năng lực xây lắp, viễn thông, thép và công nghiệp ô tô, thay vì để kết nối hạ tầng chỉ là câu chuyện giữa các cơ quan nhà nước. Nhưng sự sẵn sàng tham gia chưa đồng nghĩa với việc đã được chọn làm nhà thầu, xác lập vai trò hay ký hợp đồng. Muốn doanh nghiệp đường sắt trong nước tạo giá trị lâu dài, bước tiếp theo cần làm rõ tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế lựa chọn và phạm vi tham gia. Kết luận hiện thời nên thận trọng: đề nghị tăng tốc đã được đưa ra ở cấp ngoại giao; hiệu quả sẽ phụ thuộc vào quy hoạch hoàn chỉnh, thông tin minh bạch và sự phối hợp thực chất giữa hai bên.
