Từ tăng trưởng giao thương đến hợp tác thực chất
Thương mại Việt Trung là hoạt động trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa hai nước, đồng thời ngày càng mở rộng sang phối hợp sản xuất, chuỗi cung ứng, công nghệ và logistics. Trong chín tháng đầu năm 2026, kim ngạch hai chiều đạt 253,1 tỷ USD, tăng 37,6% so với cùng kỳ. Con số này cho thấy quan hệ kinh tế đang tăng tốc, nhưng quy mô giao dịch tự nó chưa bảo đảm doanh nghiệp Việt Nam thu được giá trị cao hơn. Thách thức tiếp theo là biến dòng hàng lớn thành năng lực sản xuất, nhà cung ứng và dịch vụ có sức cạnh tranh. Ngày 29/10, Hội thảo Doanh nghiệp Việt Nam - Trung Quốc lần thứ II diễn ra tại TP.HCM, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu năm 2026; hội thảo xúc tiến đầu tư đặt trọng tâm vào kết nối sản xuất, logistics và chuỗi giá trị toàn cầu.
Đây là hướng đi đúng lúc. Khi chuỗi giá trị được tổ chức lại theo hướng khu vực hóa, số hóa và xanh hóa, năng lực cạnh tranh phụ thuộc vào việc kết nối sản xuất với cảng biển, vận tải, tài chính và thị trường. Vì vậy, thương mại Việt Trung cần được đánh giá không chỉ qua lượng hàng qua biên giới mà còn qua mức độ doanh nghiệp hai nước cùng tham gia vào các khâu tạo giá trị. Hợp tác doanh nghiệp sẽ có ý nghĩa hơn nếu giúp doanh nghiệp Việt nâng năng lực cung ứng, tiếp cận công nghệ và tiến sâu vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao.
Ba hướng kết nối cần chuyển thành dự án
Các đề xuất tại hội thảo quy về ba ưu tiên có liên hệ chặt chẽ: gắn kết sản xuất, cải thiện logistics và mở rộng kết nối công nghệ, nhân lực, thị trường. Trước hết, doanh nghiệp cần liên kết các khâu thượng nguồn và hạ nguồn, thay vì chỉ giao dịch theo từng đơn hàng. Chuyển giao công nghệ, quản lý quy trình, kiểm soát chất lượng và đào tạo lao động là những việc có thể nâng năng lực nhà cung ứng trong nước. Hợp tác sản xuất tiên tiến, điện tử, công nghệ thông tin, năng lượng xanh và công nghiệp hỗ trợ cũng được nêu như những lĩnh vực có tiềm năng. Tuy nhiên, danh sách lĩnh vực chỉ có giá trị khi đi kèm đối tác, tiêu chuẩn đầu ra và kế hoạch triển khai cụ thể.
Ưu tiên thứ hai là logistics Việt Trung: vận tải đa phương thức, cửa khẩu thông minh, cảng biển và kho bảo quản chuỗi lạnh. Đây không phải phần phụ của hợp tác sản xuất; hàng chậm, chi phí cao hoặc bảo quản không phù hợp có thể làm suy giảm lợi thế của cả chuỗi. Hai bên cũng được khuyến nghị nghiên cứu logistics thông minh, logistics xanh và cải thiện kết nối tại các đầu mối cảng, trong đó có cụm Cái Mép – Thị Vải. Tác động gần gũi với doanh nghiệp và người tiêu dùng là lưu thông hàng hóa nhanh hơn, giảm trở ngại vận chuyển và hạn chế chi phí thương mại. Đổi mới sáng tạo, tài chính xuyên biên giới và phát triển nhân lực có thể hỗ trợ hai ưu tiên này, nhưng cần gắn với nhu cầu thực tế thay vì đứng riêng thành khẩu hiệu.
Muốn vào chuỗi giá trị toàn cầu, cần bắt đầu bằng thí điểm
Chuỗi giá trị toàn cầu đang được tái cơ cấu nhanh, nên hợp tác không thể dừng ở việc tăng mua bán hàng hóa. Doanh nghiệp cần phối hợp về tiêu chuẩn, công nghệ, chất lượng và đào tạo để tạo ra quan hệ cung ứng ổn định, có khả năng mở rộng. Cách làm hợp lý là bắt đầu bằng dự án thí điểm: chọn một công đoạn hoặc nhóm sản phẩm, xác định trách nhiệm của mỗi bên, đo kết quả rồi mới nhân rộng. Đại diện phía Trung Quốc cũng nhấn mạnh việc thí điểm trước có thể giúp hai bên phát huy thế mạnh, bổ sung lợi thế và từng bước mở rộng hiệu quả hợp tác. Đây là lời nhắc quan trọng: quy mô thương mại lớn không thay thế được năng lực thực thi ở cấp doanh nghiệp.
TP.HCM có thể giữ vai trò đầu mối kết nối nhờ sự hiện diện đồng thời của trung tâm thương mại, khu công nghiệp, công nghệ cao và cảng biển. Nhưng lợi thế địa lý chỉ phát huy khi thủ tục, hạ tầng vận tải, dịch vụ logistics và kết nối nhà cung ứng được phối hợp trơn tru. Các tham luận tại hội thảo dự kiến đi sâu vào vị trí của Việt Nam trong chuỗi sản xuất, logistics và cảng biển, công nghệ đường sắt, nền tảng giao thương cùng phát triển nhân lực. Sau hội thảo, hiệp hội doanh nghiệp cho biết sẽ tiếp tục ghi nhận và phản ánh những vướng mắc trong đầu tư, kinh doanh để hỗ trợ doanh nghiệp hoạt động ổn định, lâu dài.
Kết luận, đà tăng của thương mại Việt Trung mở ra cơ hội, nhưng lợi ích bền vững phụ thuộc vào việc doanh nghiệp biến giao dịch thành liên kết sản xuất, logistics hiệu quả và năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Ba ưu tiên được nêu tại hội thảo chỉ thuyết phục khi chuyển thành dự án có kết quả đo được. Bắt đầu từ những mô hình thí điểm, tháo gỡ điểm nghẽn vận chuyển và nâng chất lượng nhà cung ứng là con đường thực tế hơn cả để tăng trưởng thương mại tạo ra giá trị lâu dài.
