Nhân lực – nút thắt sống còn của điện hạt nhân Ninh Thuận
Hợp tác hạt nhân Pháp Việt là quá trình hai bên cùng xây dựng, chuyển giao và sử dụng tri thức, công nghệ và mô hình quản lý hạt nhân nhằm đào tạo nhân lực, phát triển hạ tầng và tiến tới vận hành an toàn các nhà máy điện hạt nhân, trong đó Việt Nam dần làm chủ đội ngũ chuyên gia vật lý hạt nhân và kỹ sư công nghệ trọng yếu.
Điện hạt nhân Ninh Thuận không vướng nhất ở công nghệ hay vốn, mà ở con người và cơ chế phối hợp. Việc đưa Ninh Thuận 1 và 2 vào vận hành giai đoạn 2030–2035 với tổng công suất 4.000–6.400 MW đòi hỏi một đội ngũ chuyên gia kỹ thuật, pháp lý, tài chính và quản lý dự án đủ dày. Nguồn nhân lực được xác định là yếu tố quyết định thành công của chương trình điện hạt nhân, nhưng đến nay Việt Nam vẫn thiếu một bộ máy chuyên trách thường trực để điều phối toàn bộ chương trình. Nếu không có chiến lược đào tạo nhân lực hạt nhân rõ ràng, nguy cơ thiếu chuyên gia chất lượng cao khi xây dựng và vận hành các nhà máy đầu tiên là điều đã được cảnh báo.
Từ Paris tới Hà Nội: Hợp tác USTH – CEA – INSTN như một “trường huấn luyện” hạt nhân
Hợp tác hạt nhân Pháp Việt hiện không còn dừng ở vài dự án nghiên cứu, mà đang hình thành một “trường huấn luyện” nhân lực hạt nhân ngay tại Việt Nam. Sáng 11/9 tại Paris, dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Ủy ban Năng lượng nguyên tử và Năng lượng thay thế Pháp đã trao các thỏa thuận hợp tác về khoa học và công nghệ hạt nhân.
Trong bối cảnh Việt Nam chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để tiếp nhận và làm chủ các công nghệ chiến lược, USTH và Viện Khoa học và Kỹ thuật Hạt nhân Quốc gia (INSTN) đã ký Thỏa thuận khung về hợp tác đào tạo trong lĩnh vực khoa học và kỹ thuật hạt nhân. Theo thỏa thuận này, INSTN hỗ trợ USTH xây dựng và triển khai chương trình đào tạo, đồng thời đào tạo giảng viên nguồn để trường có thể tự phát triển các chương trình trong tương lai. Đáng chú ý, ngay trong tháng 1/2027, INSTN sẽ cử chuyên gia sang USTH giảng dạy học phần khoa học và kỹ thuật hạt nhân đầu tiên cho sinh viên và học viên cao học của trường.
Giá trị của hợp tác quốc tế: Khép khoảng trống điều phối và năng lực khoa học – kỹ thuật
Nếu chỉ nhập công nghệ, Việt Nam sẽ khó tránh lặp lại những chương trình điện hạt nhân trên thế giới bị chậm tiến độ vì thiếu cơ chế điều phối quốc gia đủ mạnh. Việt Nam đã có Ban Chỉ đạo xây dựng nhà máy điện hạt nhân, nhưng vẫn thiếu một tổ chức chuyên trách với đội ngũ chuyên gia liên ngành để điều phối toàn bộ chương trình. Sự chồng chéo trách nhiệm giữa các bộ trong thẩm định thiết kế, đánh giá an toàn, cấp phép và nghiệm thu càng cho thấy khoảng trống thể chế không thể bù đắp chỉ bằng thiết bị hay vốn.
Ở đây, hợp tác hạt nhân Pháp Việt đóng vai trò như “bộ tăng áp” thể chế và kỹ thuật. Thông qua đào tạo nhân lực hạt nhân, Pháp không chỉ chuyển giao kiến thức chuyên môn mà còn chia sẻ kinh nghiệm xây dựng Tổ chức hỗ trợ kỹ thuật (TSO), đánh giá hạ tầng và theo dõi khuyến nghị của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế. Việc mở rộng hợp tác đào tạo giúp Việt Nam tiếp cận tri thức, công nghệ và kinh nghiệm đào tạo của Pháp trong lĩnh vực năng lượng và kỹ thuật hạt nhân, qua đó chuẩn bị nguồn nhân lực cho lĩnh vực này. Một chương trình 26 nhà nghiên cứu Việt – Pháp khởi động ngày 17/2/2025 và kéo dài đến hết năm 2029 cho thấy đây là chiến lược dài hơi, không phải một vài khóa học ngắn hạn.
Dấu ấn GS. Nguyễn Nguyên Phong và bài học về một thế hệ chuyên gia hạt nhân bản lĩnh
Không thể hiểu hiện tại nếu quên thế hệ đặt nền móng cho ngành hạt nhân Việt Nam. Sinh năm 1938, GS. Nguyễn Nguyên Phong thuộc thế hệ cán bộ giảng dạy Vật lý đầu tiên của Đại học Bách khoa Hà Nội. Sau thời gian làm cộng tác viên khoa học tại Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna, năm 1970 ông trở về xây dựng Bộ môn Kỹ thuật Hạt nhân của trường. Ông là người trực tiếp đặt nền móng chương trình đào tạo kỹ sư Vật lý Hạt nhân, giảng dạy môn Vật lý Nơtron và giữ vai trò Trưởng tiểu ban Vật lý Hạt nhân tuyển chọn nghiên cứu sinh du học.
Nhờ sự tận tụy của GS. Phong và các nhà giáo của Viện (nay là Khoa) Vật lý Kỹ thuật, hàng trăm kỹ sư và nhà khoa học hạt nhân nòng cốt của Việt Nam đã trưởng thành từ mái trường Bách khoa Hà Nội. Song hành với các nhiệm vụ quốc gia – từ nghiên cứu kỹ thuật kiểm tra không phá hủy bằng bức xạ đến tham gia khảo sát Lò phản ứng Đà Lạt – ông cho thấy một mô hình chuyên gia hạt nhân gắn nghiên cứu với thực tiễn kỹ thuật quốc gia. Bài học quan trọng: muốn tự chủ hạt nhân, phải có một thế hệ chuyên gia vật lý hạt nhân được đào tạo bài bản, có trải nghiệm quốc tế nhưng gắn bó lâu dài với các cơ sở trong nước.
Từ nhập tri thức đến tự chủ công nghệ: Hướng đi nào cho Việt Nam?
Tái khởi động chương trình điện hạt nhân được xem là bước chuyển chiến lược để bảo đảm an ninh năng lượng và thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0 của Việt Nam. Nhưng nếu xem hợp tác với Pháp chỉ là “mua dịch vụ đào tạo”, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội xây một hệ sinh thái hạt nhân tự chủ. Điều cần thiết là một chương trình phát triển hạ tầng điện hạt nhân quốc gia đến năm 2035, với mục tiêu, mốc tiến độ, cơ quan chịu trách nhiệm, nguồn lực và tiêu chí đánh giá rõ ràng.
Trong bức tranh đó, EVN – chủ đầu tư Ninh Thuận 1 với công suất khoảng 2.400 MW – và Petrovietnam – chủ đầu tư Ninh Thuận 2 – phải trở thành “người sử dụng cuối cùng” của các chương trình đào tạo, đặt ra yêu cầu thực tế cho các trường đại học. Hợp tác hạt nhân Pháp Việt nên được coi là bàn đạp để hình thành đội ngũ chuyên gia vật lý hạt nhân, kỹ sư an toàn và quản lý dự án có thể thay thế hoàn toàn chuyên gia nước ngoài sau một thế hệ. Kết luận rõ ràng: nếu không coi đào tạo nhân lực hạt nhân là trung tâm của chiến lược điện hạt nhân Ninh Thuận, mọi mục tiêu về công suất và tiến độ chỉ dừng lại trên giấy.
