Từ “lớp học gió lùa” đến chiến lược mở rộng cơ hội học tập bình đẳng
Trường nội trú vùng biên là những cơ sở giáo dục liên cấp được xây mới, kiên cố và có khu ăn, ở tập trung, nhằm bảo đảm học sinh vùng biên giới và học sinh vùng sâu được tiếp cận giáo dục toàn diện, môi trường học tập an toàn, ổn định và cơ hội học tập bình đẳng như các bạn ở vùng thuận lợi. Những ngôi trường nội trú vùng biên không chỉ giải quyết chỗ ở cho học sinh ở xa mà đang âm thầm thay đổi cấu trúc cơ hội trong giáo dục vùng biên giới. Thay vì để trẻ em dân tộc thiểu số, con em công nhân, hộ nghèo tự xoay xở với quãng đường 15-20km tới lớp trong mưa gió và giá rét, mô hình này đặt câu hỏi ngược: tại sao không mang trường học đến gần cuộc sống của các em? Đó là một lựa chọn mang tính chính sách, chứ không phải chỉ là một dự án xây dựng cơ sở vật chất trường học.
Những con số biết nói: cơ sở vật chất trường học và bước nhảy về quy mô
Điều dễ thấy nhất ở các trường nội trú vùng biên là bước nhảy về cơ sở vật chất trường học: từ những lớp học tạm bợ, gió lùa thấu xương trên đỉnh đèo Bông Lau, nơi mỗi lớp ghép chỉ khoảng 18-20 học sinh, mùa đông lạnh buốt, nay là những khối nhà kiên cố, phòng học sáng đèn, ký túc xá, thư viện, nhà đa năng. Trường Phổ thông nội trú TH&THCS Anh Sơn ở Nghệ An được xây dựng khang trang, hiện đại và bắt đầu đi vào hoạt động từ năm học 2026-2027. Quy mô của nó không nhỏ: 42 lớp với 1.495 học sinh, trong đó 1.244 em bán trú và 244 em nội trú; riêng học sinh bản Cao Vều có 159 em ở nội trú. Một câu có thể trích lại là: "Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Ia Púch có 752 học sinh từ lớp 1 đến lớp 9, trong đó có 176 em nội trú và 576 em bán trú". Những con số ấy cho thấy đây không phải giải pháp tượng trưng, mà là một mô hình đang thực sự bao phủ hàng nghìn học sinh vùng biên.
Cuộc sống nội trú: từ lo lắng của phụ huynh đến sự tự lập của học sinh vùng sâu
Phần quan trọng nhất trong câu chuyện giáo dục vùng biên giới không nằm ở những bức tường mới sơn mà ở sự thay đổi đời sống học tập từng em nhỏ. Với chị Phạm Thị Thu Hà ở bản Cao Vều, quyết định cho con trai học lớp 5 theo hình thức nội trú là một bước chuyển tâm lý: lần đầu để con xa nhà, chị lo con có tự ăn, ngủ, sinh hoạt và lên lớp được hay không. Nhưng khi thấy trường khang trang, có đầy đủ phòng học, khu nhà ở nội trú, bếp ăn, và các thầy cô "thay gia đình chăm sóc các con", nỗi lo ấy dần nhường chỗ cho niềm tin. Ở phía học sinh, những em như Đậu Kim Ngân hay học sinh bản Phạc nhìn nội trú như cơ hội để được tập trung học hơn, không phải dậy từ lúc bản làng còn tối để đi bộ quãng đường 18-20km tới lớp trong giá lạnh. Đó là một bước chuyển từ tồn tại sang học tập chủ động của học sinh vùng sâu.
Giáo dục toàn diện nơi biên giới: khi trường học trở thành điểm tựa cộng đồng
Điểm khác biệt của trường nội trú vùng biên là chúng không dừng ở việc dạy chữ. Các thầy cô vừa là giáo viên, vừa là người chăm sóc, rèn kỹ năng sống cho học sinh: từ vệ sinh cá nhân, tự giặt quần áo, sắp xếp góc học tập đến những buổi tuyên truyền pháp luật, kỹ năng ứng phó thiên tai, sinh tồn và phòng chống đuối nước được tổ chức thường xuyên, phù hợp từng lứa tuổi. Ở Trường Phổ thông nội trú TH&THCS Anh Sơn, học sinh được tiếp xúc với trang thiết bị hiện đại cho Tin học, Ngoại ngữ và nhiều kỹ năng sống mới, tạo cơ hội tiếp cận giáo dục bình đẳng cho cả những trường hợp đặc thù như con em công nhân cao su, học sinh dân tộc Mông. Tại các trường mới, giáo viên cùng lực lượng hỗ trợ chia suất ăn, trông học sinh ăn trưa, dạy các em sử dụng điện, nước an toàn và giữ vệ sinh chung. Mô hình nội trú vì thế trở thành điểm tựa sinh hoạt cho cả cộng đồng vùng biên, chứ không chỉ cho riêng học sinh.
Vì sao phải tiếp tục đầu tư: trường nội trú vùng biên như một "hàng rào" chống bất bình đẳng
Nếu coi giáo dục vùng biên giới là bài toán an ninh dài hạn, thì trường nội trú vùng biên chính là một trong những "hàng rào" mềm chống lại bất bình đẳng cơ hội học tập. Chỉ trong ít tháng, từ công trường ngổn ngang, Trường Phổ thông nội trú Ia Púch đã được hoàn thiện nhờ 40 cán bộ, chiến sĩ biên phòng trực tiếp tham gia xây phòng học, thư viện, nhà đa năng, ký túc xá và hạ tầng phụ trợ, để kịp đón học sinh vào năm học mới. Trường Phổ thông nội trú liên cấp Quốc Khánh dù còn đang song song học và thi công, đơn vị thi công vẫn huy động nhân lực để hoàn thành toàn bộ công trình vào cuối tháng 9. Khi cơ sở vật chất trường mới hoàn thành, dự kiến trong tháng 10/2026, Trường TH&THCS Anh Sơn sẽ tổ chức ăn, ở nội trú, bán trú đầy đủ. Việc xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp vùng biên đã được triển khai tại 21 tỉnh, thành phố theo chỉ đạo lực lượng biên phòng. Thời gian tới, nếu sự đồng hành này được duy trì, mỗi mái trường mới sẽ tiếp tục là điểm tựa để học sinh vùng sâu vùng biên có cơ hội học tập chất lượng và ổn định, thay thế dần hình ảnh lớp học gió lùa từng ám ảnh nhiều thế hệ.
