Luật Dầu khí sửa đổi: Từ đạo luật truyền thống đến công cụ chuyển dịch năng lượng
Luật Dầu khí sửa đổi là khuôn khổ pháp lý mới gồm 12 chương, 62 điều, được thiết kế để điều chỉnh hoạt động dầu khí đồng thời tạo nền tảng cho chuỗi giá trị năng lượng carbon thấp, bao gồm thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) và năng lượng ngoài khơi, giúp đẩy nhanh quá trình chuyển dịch năng lượng và tăng cường tự chủ năng lượng Việt Nam.
Sáng 23/8/2026, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật Dầu khí (sửa đổi) với 473/475 đại biểu tán thành, tương đương 94,60%, cho thấy mức đồng thuận hiếm có đối với một đạo luật trụ cột của ngành năng lượng. Luật mới tăng một chương nhưng giảm bảy điều so với Luật Dầu khí năm 2022, thể hiện cách tiếp cận chọn lọc: kế thừa quy định còn phù hợp, tập trung xử lý vướng mắc thực tiễn và bổ sung nội dung mới của giai đoạn chuyển dịch năng lượng hiện nay. Quan trọng hơn, luật được xây dựng trên 5 nhóm chính sách lớn, trong đó có phát triển chuỗi giá trị dầu khí, dịch vụ kỹ thuật cao và năng lượng ngoài khơi, cùng với khung pháp lý cho giảm phát thải khí nhà kính, thu giữ và lưu trữ carbon trong hoạt động dầu khí. Đây không chỉ là một bản cập nhật kỹ thuật, mà là lựa chọn chính sách mang tính chiến lược.
CCS và chuỗi giá trị năng lượng mới: Bước nhảy thể chế hay mới chỉ mở cửa?
Lần đầu tiên, công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) được luật hóa trong lĩnh vực dầu khí, với khung pháp lý dành riêng cho giảm phát thải khí nhà kính và CCS được đưa vào Luật Dầu khí (sửa đổi). Điều này biến CCS từ một ý tưởng công nghệ thành nhiệm vụ pháp lý và chính sách, tạo cơ sở để hình thành chuỗi giá trị năng lượng mới gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 của Việt Nam. Nhà nước khuyến khích các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước nghiên cứu, đầu tư các dự án CCS, đồng thời tận dụng dữ liệu điều tra dầu khí, hạ tầng và các công trình hiện hữu để giảm chi phí và rủi ro. Petrovietnam đã hợp tác với đối tác Nhật Bản nghiên cứu thử nghiệm nhốt giữ CO2 tại khu vực Bắc Bộ, cho thấy luật đi cùng các bước triển khai thực tế.
CCS được kỳ vọng không chỉ mở ra một lĩnh vực đầu tư mới mà còn là nền tảng công nghệ quan trọng để ngành dầu khí chuyển dịch theo hướng phát triển carbon thấp, phát huy giá trị của hạ tầng hiện có và góp phần thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Tuy vậy, luật mới vẫn ở mức khung. “Nếu Luật Dầu khí chỉ quy định CCS ở mức nguyên tắc mà chưa giải quyết được các vấn đề về trách nhiệm dài hạn, mô hình doanh thu và phân bổ rủi ro thì rất khó hình thành các dự án thương mại có quy mô lớn”. Cùng với đó, cơ chế ưu đãi đầu tư cần được thiết kế phù hợp vì CCS là lĩnh vực có suất đầu tư rất lớn, thời gian hoàn vốn dài và lợi nhuận ban đầu không cao. Nói cách khác, Luật Dầu khí sửa đổi là bước mở cửa, nhưng để chuỗi giá trị năng lượng mới thực sự vận hành, các nghị định, thông tư và chính sách tài chính phải theo kịp.
Năng lượng ngoài khơi: Tái định nghĩa vai trò của ngành dầu khí trong chuỗi giá trị năng lượng
Một nội dung mới đáng chú ý là quy định về phát triển công trình năng lượng ngoài khơi gắn với hoạt động dầu khí, đặt năng lượng ngoài khơi vào vị trí trung tâm trong chiến lược chuỗi giá trị năng lượng. Khung pháp lý cho hoạt động CCS và phát triển năng lượng ngoài khơi được đưa vào các chương riêng của Luật Dầu khí (sửa đổi), cho phép tận dụng tối đa dữ liệu và hạ tầng dầu khí đã đầu tư như đường ống, giàn khoan. Theo Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng, việc phát triển năng lượng ngoài khơi gắn với hoạt động dầu khí giúp tiết kiệm tài nguyên, nâng cao hiệu quả khai thác và hỗ trợ tích hợp năng lượng tái tạo phục vụ tại chỗ. Các công trình khai thác dầu khí vốn tiêu thụ năng lượng rất lớn có thể trở thành nơi tích hợp điện gió, điện mặt trời ngoài khơi, tiến tới điện phân hydrogen đưa vào bờ, hình thành mắt xích mới trong chuỗi giá trị năng lượng.
Một ngành dầu khí hiện đại phải tạo ra giá trị ở nhiều tầng: từ khảo sát, địa chất, khoan, khai thác, chế biến đến thiết bị, dịch vụ kỹ thuật, công nghệ số, tự động hóa và công trình biển có hàm lượng kỹ thuật cao. Luật Dầu khí sửa đổi lựa chọn hướng đi này khi đặt mục tiêu phát triển chuỗi giá trị dầu khí, dịch vụ kỹ thuật cao và năng lượng ngoài khơi. Tuy nhiên, cần tránh kỳ vọng biến Luật Dầu khí thành đạo luật “bao trùm” mọi hoạt động công nghiệp ngoài khơi; bản thân luật này không thể và cũng không nên điều chỉnh tất cả. Nếu coi năng lượng ngoài khơi là mảnh ghép trung tâm của chuỗi giá trị năng lượng, thì các luật về điện, năng lượng tái tạo và môi trường phải được thiết kế đồng bộ để tránh chồng chéo, giúp nhà đầu tư nhìn thấy một hệ sinh thái pháp lý nhất quán thay vì một ma trận thủ tục khó dự đoán.
Phân quyền, ưu đãi và rủi ro thể chế: Luật mới phục vụ ai?
Luật Dầu khí (sửa đổi) không chỉ nhắm tới các nhà thầu dầu khí truyền thống mà còn mở không gian cho nhà đầu tư CCS, nhà phát triển năng lượng ngoài khơi, các doanh nghiệp dịch vụ kỹ thuật cao và cả hệ thống điện, trong đó quá trình tái cơ cấu EVN được đặt trong bối cảnh chuẩn bị cho giai đoạn phát triển mới của ngành điện. Với 5 nhóm chính sách lớn, luật định hướng đơn giản hóa thủ tục, tăng cường phân cấp, phân quyền và giao quyền cho cơ quan quản lý nhà nước về dầu khí và Petrovietnam, đồng thời hoàn thiện hợp đồng, ưu đãi đầu tư và khung pháp lý cho giảm phát thải. Đây là lựa chọn cần thiết khi các mỏ mới ngày càng ở vùng nước sâu, xa bờ, quy mô nhỏ, địa chất phức tạp, chi phí và rủi ro gia tăng trong khi yêu cầu giảm phát thải ngày càng cao.
Phân quyền mạnh hơn không đồng nghĩa với nới lỏng trách nhiệm. Dự thảo luật đã được chỉnh lý theo hướng phân định chức năng của Petrovietnam, tách bạch vai trò nhà thầu, nhà đầu tư với chức năng đặc thù do nhà nước giao. Nếu ranh giới trách nhiệm không rõ, cơ chế mới có thể tạo ra một dạng rủi ro khác: quyền được mở rộng nhưng trách nhiệm không được xác định tương ứng. Bài toán ở đây không chỉ là giảm số lượng thủ tục, mà là thiết kế cơ chế hậu kiểm, giám sát và trách nhiệm giải trình đủ chặt. Đối với CCS, yêu cầu này còn cao hơn, bởi trách nhiệm dài hạn về an toàn, rò rỉ và quản lý rủi ro môi trường khó có thể “chia nhỏ” nếu thiếu khung pháp lý liên ngành. Nói cách khác, Luật Dầu khí sửa đổi mới chỉ là một mắt xích trong chuỗi cải cách thể chế rộng hơn của toàn ngành năng lượng.
Hướng tới tự chủ năng lượng: Luật Dầu khí sửa đổi có đủ lực?
Trong hơn 3 thập niên, mô hình phát triển tập trung với vai trò nòng cốt của EVN đã đưa Việt Nam từ một quốc gia thường xuyên thiếu điện trở thành quốc gia có hệ thống điện hàng đầu Đông Nam Á. Nhưng để bước vào kỷ nguyên phát thải thấp và chuỗi giá trị năng lượng mới, chỉ dựa vào điện là không đủ. Luật Dầu khí (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ thúc đẩy chuỗi giá trị năng lượng mới, nhất là CCS và năng lượng ngoài khơi, qua đó đẩy nhanh chuyển dịch năng lượng và tăng khả năng tự chủ năng lượng Việt Nam. Việc luật hóa CCS tạo cơ sở pháp lý để thu hút đầu tư, thúc đẩy nghiên cứu và triển khai các dự án, từng bước hình thành các chuỗi giá trị mới phục vụ mục tiêu chuyển dịch năng lượng và giảm phát thải.
Tuy vậy, luật không phải chiếc “đũa thần”. Đối với CCS, đây mới là bước mở đầu quan trọng về thể chế; về lâu dài, vẫn cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đồng bộ cho toàn bộ chuỗi giá trị, từ quyền khai thác, cơ chế đầu tư, quản lý rủi ro đến kết nối với thị trường carbon. Xét ở góc độ chuỗi giá trị năng lượng, Luật Dầu khí không thể và không nên gánh hết mọi chức năng. Tự chủ năng lượng Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng đồng bộ hóa các luật về dầu khí, điện, năng lượng tái tạo, môi trường và thị trường carbon, cũng như vào việc chúng ta có dám chấp nhận các mô hình kinh tế, tài chính mới cho CCS và năng lượng ngoài khơi hay không. Luật Dầu khí sửa đổi đã mở cánh cửa; phần còn lại thuộc về chất lượng cải cách thể chế tiếp theo và mức độ sẵn sàng của nhà đầu tư.
