Luật Dầu khí sửa đổi: từ quản lý mỏ dầu đến quản trị chuỗi giá trị năng lượng
Luật Dầu khí sửa đổi là bản cập nhật toàn diện khung pháp lý cho hoạt động dầu khí thượng nguồn, lần đầu gắn quản lý tài nguyên với chuyển dịch năng lượng, bao gồm thu giữ carbon CCS và phát triển năng lượng ngoài khơi, nhằm tháo gỡ điểm nghẽn thủ tục, phân quyền hợp lý và mở rộng chuỗi giá trị năng lượng quốc gia. Chiều 8/8, dự án Luật Dầu khí (sửa đổi) được đưa ra thảo luận tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất của Quốc hội khóa XVI dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên. Các đại biểu thống nhất rằng việc sửa luật là yêu cầu cấp bách để đáp ứng bối cảnh sản lượng nhiều mỏ hiện hữu suy giảm, mỏ mới chủ yếu nhỏ, cận biên, tiềm năng lại dịch chuyển về vùng nước sâu, xa bờ, địa chất phức tạp. Nếu luật vẫn nặng về trình tự, thủ tục, nguy cơ lớn là “có tài nguyên nhưng không thể thương mại hóa tài nguyên”. Nói cách khác, câu chuyện không còn là có bao nhiêu dầu khí, mà là hệ thống pháp lý có đủ linh hoạt để biến tài nguyên thành giá trị kinh tế và năng lượng sạch hay không.
Phân quyền dầu khí: giao nhiều quyền hơn nhưng phải giữ dây cương kiểm soát
Hạt nhân cải cách của Luật Dầu khí sửa đổi là phân cấp, phân quyền mạnh hơn trong ngành dầu khí, nhất là với Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam). Dự thảo tiếp tục mở rộng thẩm quyền của Petrovietnam trong tổ chức thực hiện hoạt động dầu khí, chuyển nhiều nội dung từ cơ chế “xin – cho” nhiều cấp sang giao quyền chủ động trong phạm vi chức năng được giao. Tinh thần xuyên suốt là tăng phân cấp, giao quyền, đơn giản hóa thủ tục để khơi thông nguồn lực, đi kèm tăng cường kiểm tra, giám sát. Đây là hướng đi đúng: các mỏ cuối đời chỉ cần một khâu thủ tục chậm là chi phí khôi phục vọt lên, thậm chí phần trữ lượng còn lại mất hiệu quả kinh tế. Tuy vậy, lo ngại “giao hết cho doanh nghiệp” mà thiếu tham gia tiền kiểm của cơ quan nhà nước là chính đáng, nhất là với dự án gắn với đất đai và không gian biển, nơi sai lầm rất khó khắc phục. Nguyên tắc “càng giao quyền lớn càng phải có cơ chế kiểm soát tương xứng”, “phân quyền nhưng không buông quyền kiểm soát” vì thế cần được luật hóa rõ.
CCS: hành lang pháp lý năng lượng mới để kéo dòng vốn xanh vào hạ tầng cũ
Động thái táo bạo nhất của Luật Dầu khí sửa đổi là lần đầu thiết lập khung pháp lý cho hoạt động thu giữ, lưu trữ carbon (CCS) và năng lượng ngoài khơi tại các chương VIII và IX. Các đại biểu đánh giá CCS là lĩnh vực mới nhưng giữ vai trò quan trọng trong giảm phát thải và chuyển dịch năng lượng. Điểm đáng giá của thiết kế luật là liên kết CCS với ngành dầu khí hiện hữu: cho phép tận dụng mỏ đã suy giảm, công trình, dữ liệu địa chất và kinh nghiệm vận hành để lưu trữ carbon. Đại biểu đề nghị luật phải quy định rõ quyền nghiên cứu, đề xuất chuyển đổi mỏ đã hoặc sắp kết thúc khai thác thành cơ sở lưu trữ carbon trong một thời hạn nhất định cho nhà thầu. Quan điểm này rất hợp lý về kinh tế: nếu không “bắt” được giai đoạn chuyển tiếp, hạ tầng dầu khí sẽ bị bỏ phí và Việt Nam khó thu hút dòng vốn xanh đang tìm các dự án CCS có hành lang pháp lý năng lượng rõ ràng. Về mặt quản trị, một khung CCS tốt cũng giúp Việt Nam tránh hai cực đoan: hoặc “khóa chặt” vì sợ rủi ro, hoặc mở cửa thiếu kiểm soát, dẫn đến rủi ro môi trường và an ninh.
Năng lượng ngoài khơi và quản lý địa năng lượng: mở rộng sân chơi vượt ra ngoài dầu khí
Dự thảo Luật Dầu khí sửa đổi không chỉ xử lý “nút thắt” trong khai thác mỏ mà còn nới rộng phạm vi điều chỉnh sang các mảng mới trong chuỗi giá trị năng lượng. Một nội dung mới đáng chú ý là mở rộng khuôn khổ pháp lý đối với năng lượng ngoài khơi, dịch vụ dầu khí kỹ thuật cao và thu giữ, lưu trữ carbon, thay vì chỉ xoay quanh dầu khí như trước đây. Đại biểu nhất trí với việc bổ sung phát triển chuỗi giá trị dầu khí và năng lượng ngoài khơi, coi đây là hướng đi phù hợp với bảo đảm an ninh năng lượng, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và thực hiện chuyển dịch năng lượng, góp phần hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Đồng thời, có đề xuất tiến tới cách tiếp cận quản lý tổng hợp tài nguyên trong lòng đất (địa năng lượng), gồm dầu khí, hydro tự nhiên, địa nhiệt, khí hiếm như helium và hoạt động thu giữ, lưu trữ CO2. Tham vọng này là đúng hướng nếu Việt Nam muốn biến thềm lục địa thành “trung tâm năng lượng ngoài khơi” đa dạng thay vì chỉ là nơi khai thác dầu khí truyền thống.
Cân bằng giao quyền – kiểm soát để bảo đảm an ninh quốc gia và tính liên tục đầu tư
Điểm mấu chốt quyết định thành bại của Luật Dầu khí sửa đổi không nằm ở việc giao bao nhiêu quyền, mà ở cách thiết kế cơ chế kiểm soát gắn với từng “gói quyền”. Theo các đại biểu, với những mỏ ở cuối đời khai thác, chỉ cần gián đoạn khai thác do thủ tục có thể khiến phần dầu khí còn lại mất hiệu quả kinh tế, nên bảo đảm liên tục khai thác phải được coi là ưu tiên hàng đầu. Song song, địa vị pháp lý “hai trong một” của Petrovietnam – vừa là doanh nghiệp nhà nước, vừa là chủ thể được giao thực hiện quyền, nghĩa vụ của “nước chủ nhà” theo Luật Dầu khí – đòi hỏi luật phải phân định rành mạch mục tiêu, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát tương ứng. “Khi thực hiện quyền và nghĩa vụ của nước chủ nhà, tập đoàn phải thực hiện nhiệm vụ do nhà nước giao, độc lập với hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp; đồng thời chịu sự quản lý nhà nước của Bộ Công Thương và sự kiểm tra, giám sát theo pháp luật”. Về phía hành pháp, cơ quan soạn thảo khẳng định sẽ nghiêm túc tiếp thu ý kiến đại biểu và đã chuẩn bị quy định hướng dẫn chi tiết để ban hành, có hiệu lực đồng thời với Luật, tạo cơ sở đưa CCS và năng lượng ngoài khơi vào thực tiễn. Nếu làm được, Luật Dầu khí sửa đổi sẽ chuyển mô hình quản lý từ “giữ quyền để kiểm soát” sang “thiết kế kiểm soát thông minh”, vừa bảo đảm an ninh quốc gia, vừa giữ được nhịp đầu tư liên tục trong chuỗi giá trị năng lượng.
