Khi gig economy biến thành cuộc chơi phí nền tảng
Gig economy trong lĩnh vực giao đồ ăn và gọi xe là mô hình kinh tế dựa trên các ứng dụng kết nối chủ quán, tài xế và khách hàng, nơi thu nhập của người lao động phụ thuộc vào từng đơn hàng, nhưng ngày càng bị bào mòn bởi phí nền tảng ứng dụng, chiết khấu app bán hàng, chương trình khuyến mãi và các loại chi phí ẩn mà họ buộc phải gánh để tồn tại trên hệ sinh thái số. Cuộc khủng hoảng thu nhập hiện nay không đến từ việc thiếu đơn, mà từ cấu trúc phân chia giá trị cực kỳ bất lợi cho những người trực tiếp nấu ăn, chạy xe, giao hàng. Họ đang phải trả giá cho sự tăng trưởng của nền tảng bằng thời gian, sức khỏe và rủi ro, trong khi phần giữ lại từ mỗi giao dịch chỉ còn là phần vụn của chiếc bánh doanh thu. Đây không còn là chuyện "làm thêm kiếm phụ" mà là chuyện sống còn.
Một bát phở 100.000 đồng, chủ quán giữ lại khoảng 20.000 đồng
Câu chuyện của anh B.L, chủ quán phở có tiếng ở Hà Nội, cho thấy mặt tối của chiết khấu app bán hàng. Trên app, một đơn 100.000 đồng nhìn tưởng trọn vẹn, nhưng phần chủ quán giữ lại thực ra chỉ quanh mức 20.000 đồng. Riêng phí nền tảng ứng dụng 25% đã lấy đi 25.000 đồng trên mỗi đơn. Nghĩa vụ thuế 4,5% tiếp tục bào mòn thêm 4.500 đồng. Chi phí nguyên liệu và chế biến cho một suất phở được anh tính khoảng 50.000 đồng. Sau ba khoản này, số còn lại chỉ 20.500 đồng, chưa hề tính bao bì, thìa, đũa, túi giao hàng và các loại chi phí ẩn khác. Quotable: "Với đơn hàng 100.000 đồng, sau khi trừ 25.000 đồng phí nền tảng, 4.500 đồng thuế và 50.000 đồng chi phí nguyên vật liệu, quán chỉ còn 20.500 đồng".
Thực tế còn tệ hơn khi bước vào cuộc đua hiển thị trên app. Theo chia sẻ, mỗi lượt click quảng cáo trên một nền tảng có thể tốn 4.500 đồng, trong khi ở nền tảng khác chi phí để có một đơn hàng lên tới 28.500 đồng tại các thành phố lớn. Chủ quán phải liên tục chi cho quảng cáo, chương trình khuyến mãi mà mình chịu 100% phần giảm giá, các đợt flash sale vừa giảm giá hoàn toàn lại vừa đóng tiền tham gia. Có chương trình đồng tài trợ mà quán phải ôm tới 80% chi phí, đồng nghĩa khi khách dùng voucher 20.000 đồng thì có trường hợp quán phải gánh 16.000 đồng. Với cấu trúc này, gần 80% số tiền trên app "bốc hơi" vào phí nền tảng, thuế, khuyến mãi và quảng cáo. Nếu gọi đây là mô hình hỗ trợ người kinh doanh nhỏ lẻ thì rõ ràng đang là một lời hứa bị bẻ cong.
Tài xế Grab: chạy gần 20km, thu nhập chưa tới 50.000 đồng
Ở phía tài xế, áp lực gig economy thu nhập còn khốc liệt hơn. Trường hợp đang gây tranh luận là chuyến GrabBike Tiết Kiệm dài 18,53km, tài xế chỉ nhận 46.900 đồng. Chạy gần 20km, tự lo tiền xăng, khấu hao xe, bảo dưỡng, thời gian và rủi ro trên đường mà thu về chưa đầy 50.000 đồng bị nhiều người đọc gọi là "quá chua". Đây không phải ngoại lệ. Có tài xế phản ánh mức chiết khấu lên đến hơn 40%: khách trả 27.000 đồng, tài xế thu nhập ròng chỉ 17.000 đồng. Nhiều người cho rằng nền tảng càng lớn càng phải có trách nhiệm với người trực tiếp chạy xe, không thể mọi điều bất lợi đều đẩy sang tài xế rồi vẫn gọi đó là "hợp tác".
Điều làm tài xế bất an là hệ thống phí phức tạp đến mức khó tính được doanh thu tài xế Grab trên từng chuyến. Cước thay đổi theo thời tiết, khung giờ, loại dịch vụ; phần tăng thêm khi trời mưa cũng không rõ chia thế nào giữa nền tảng và tài xế. Nhiều người đề nghị nền tảng công khai số tiền thu của khách, cách phân chia từng khoản để tài xế tự biết họ đang mất đi bao nhiêu. Khi khách cảm nhận giá cước ngày càng "chát" và phải săn mã giảm giá, họ ngạc nhiên khi biết phần tài xế nhận lại ít ỏi. Có người dùng chủ động dùng tiền được giảm giá để tip, hy vọng khoản này đến trực tiếp tay người chạy xe. Nhưng một hệ sinh thái mà người lao động phải trông chờ vào lòng tốt của khách để bù vào cấu trúc phí thì rõ ràng đã có vấn đề căn bản.
Cơ cấu chi phí ẩn: chiếc bánh doanh thu bị cắt vụn
Nhìn vào cả chủ quán phở và tài xế, có thể thấy một mẫu số chung: phí nền tảng ứng dụng và các dạng chiết khấu, khuyến mãi đang cắt vụn chiếc bánh doanh thu. Với chủ quán, ngoài phí nền tảng và thuế, họ còn đối mặt với chi phí bao bì, quảng cáo bắt buộc nếu muốn gian hàng hiện lên và các chương trình giảm giá mà hầu hết phần giảm đều do quán tự chịu. Với tài xế, hệ thống chiết khấu nhiều tầng khiến tỷ lệ nền tảng giữ có khi đến hơn 40% trên một cuốc xe. Gig economy thu nhập, vì thế, trở thành trò chơi "ai chịu phí nhiều hơn thì được ở lại". Từ đầu năm, nhiều người kinh doanh đã âm thầm rút khỏi cuộc chơi trên app vì không chịu nổi cấu trúc chi phí này.
Hệ quả là những người tạo ra giá trị thực – nấu ăn, giao hàng, lái xe – bị đẩy vào vùng biên của lợi nhuận. Họ phải cân mọi rủi ro: đơn bị hỏng do giao nhận, khách báo xô lệch món ăn khiến quán không được nhận tiền, thậm chí có trường hợp khách gian dối báo dị vật hoặc thiếu đồ và app cấn trừ trực tiếp vào tài khoản đối tác. Trong khi đó, nền tảng thu phí theo tỷ lệ trên tổng giá trị đơn, gần như không chia sẻ rủi ro thực địa. Cơ chế "chiết khấu app bán hàng" lẫn chiết khấu cuốc xe nếu không bị kiểm soát sẽ tiếp tục chuyển áp lực xuống những người ít có tiếng nói nhất trong chuỗi – đúng những người mà gig economy từng hứa sẽ tạo thêm cơ hội thu nhập.
Cần một mức trần chiết khấu và tư duy cân bằng tăng trưởng
Nếu gig economy muốn tồn tại lâu dài, nền tảng phải chấp nhận một sự thật: tăng trưởng không thể dựa trên việc vắt kiệt thu nhập tối thiểu của người bán và tài xế. Ngay cả ý kiến người đọc cũng nhấn mạnh "nền tảng muốn phát triển lâu dài thì phải để tài xế có thu nhập đủ sống". Một số kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc giới hạn tỷ lệ nền tảng được thu trên mỗi cuốc xe là khả thi; có nơi áp mức trần để tài xế giữ ít nhất khoảng 80–90% doanh thu từ khách, phần nền tảng chỉ là tỷ lệ nhỏ hơn trước. Quan trọng hơn, cần minh bạch tuyệt đối cách tính phí, hoa hồng, phần chia tiền mưa gió, phụ phí… để đối tác không còn mù mờ về thu nhập của chính mình.
Từ yêu cầu minh bạch, có đề xuất nghiên cứu quy định mức trần chiết khấu hợp lý đối với các nền tảng giao hàng, để cân bằng lợi ích giữa người bán, shipper và nền tảng. Đây không phải lời kêu gọi chống lại công nghệ, mà là yêu cầu điều chỉnh một mô hình đang lệch về phía doanh thu của ứng dụng. Nếu nền tảng không lắng nghe, họ sẽ chứng kiến hiện tượng người bán rút gian hàng, tài xế tắt app, cộng đồng người dùng dần mất niềm tin. Một hệ sinh thái số lành mạnh phải chấp nhận chia lại chiếc bánh: giảm bớt phần phí nền tảng ứng dụng, cắt các chương trình khuyến mãi ép đối tác chịu hết, và đặt tiêu chí thu nhập đủ sống làm thước đo thành công, thay vì chỉ đếm số đơn, số lượt tải app.
