Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa lộ rõ điểm yếu hệ thống
Khủng hoảng cung ứng sách giáo khoa là tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ tại nhiều địa phương, khiến phụ huynh và học sinh đã bước vào năm học mới nhưng vẫn phải chạy vạy tìm mua sách, qua đó phơi bày những lỗ hổng kéo dài trong khâu dự báo, đặt hàng, sản xuất, dự trữ và phân phối trên phạm vi toàn hệ thống giáo dục phổ thông. Dư luận không chỉ bức xúc vì thiếu sách giáo khoa mà còn vì cảm giác bị bỏ rơi đúng thời điểm quan trọng nhất của năm học, khi sách lẽ ra phải là thứ được chuẩn bị đầy đủ và sẵn sàng nhất. Vấn đề càng trở nên đáng lo hơn khi đây là năm đầu tiên áp dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc, nghĩa là bất kỳ trục trặc nào trong cung ứng đều gây tác động diện rộng. Nếu không coi thiếu sách giáo khoa là một dạng khủng hoảng chính sách, giải pháp manh mún sẽ khó tránh được việc lặp lại sai lầm trong các năm học tiếp theo.
Cuộc họp khẩn ngày 9/9: Chính phủ thừa nhận sai sót và yêu cầu xử lý ngay
Chiều 9/9, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã chủ trì cuộc họp khẩn tại Trụ sở Chính phủ về tình hình in, phát hành và cung ứng sách giáo khoa cho năm học 2026-2027. Đây là phản ứng trực tiếp trước hàng loạt phản ánh từ phụ huynh về việc khó mua sách giáo khoa tại nhiều địa phương, dù học sinh đã đến trường. Việc Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành báo cáo chi tiết về thực trạng cung ứng, những vướng mắc và cả nguyên nhân chủ quan, khách quan cho thấy Chính phủ đã nhìn nhận thiếu sách giáo khoa không phải là chuyện "thiếu vài cuốn sách" mà là sự đứt gãy của một chuỗi cung ứng liên quan trực tiếp đến quyền học tập. Theo báo cáo của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đến ngày 9/9 đã có 235,6 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo được phát hành, nhưng con số khổng lồ này vẫn không ngăn được tình trạng thiếu sách cục bộ.
Nhận diện lỗ hổng: từ dự báo, đặt hàng đến tồn kho và phân phối
Điểm đáng chú ý nhất trong kết luận của Phó Thủ tướng là sự thẳng thắn thừa nhận các bất cập có hệ thống: dự báo nhu cầu không sát, khâu đặt hàng thiếu linh hoạt, sản xuất và dự trữ không tính đến rủi ro, điều phối và phân phối bị động. Nguyên nhân trực tiếp được chỉ ra là gián đoạn kênh đăng ký mua bán sách tại các cơ sở giáo dục và vướng mắc trong lộ trình, vận hành cung ứng. Nói cách khác, cung ứng sách giáo khoa đã bị đối xử như một hoạt động thương mại thông thường: phụ thuộc vào đơn đặt hàng của các đơn vị trung gian, thiếu cơ chế dự phòng và không có mạng lưới phân phối được thiết kế riêng cho vùng sâu, vùng xa. Đây là lỗi hệ thống, không thể đổ toàn bộ lên bất kỳ một khâu hay một đơn vị nào. Nếu tiếp tục coi thiếu sách giáo khoa là "tình trạng cục bộ" thay vì dấu hiệu của một quy trình quản lý lỗi thời, các giải pháp sẽ chỉ mang tính chữa cháy, không bảo đảm ổn định lâu dài.
Sách giáo khoa phải là mặt hàng thiết yếu, không phải công cụ lợi nhuận
Quan điểm mạnh mẽ nhất được nêu ra tại cuộc họp là yêu cầu quản lý cung ứng sách giáo khoa như một mặt hàng thiết yếu, có tính đặc thù, không đặt nặng yếu tố lợi nhuận, với giá cả do Nhà nước quản lý chặt chẽ. Điều này đánh dấu một bước chuyển quan trọng: từ cách tiếp cận thị trường thuần túy sang coi sách giáo khoa là một dạng dịch vụ công bắt buộc phải bảo đảm cho mọi học sinh. Khi sách giáo khoa năm 2026 được áp dụng thống nhất, việc để thị trường tự điều phối mà thiếu kiểm soát là rủi ro khó chấp nhận. Nếu đại lý và nhà sách chỉ được khuyến khích bởi lợi nhuận, vùng sâu và vùng xa — nơi lợi nhuận thấp nhưng nhu cầu học tập không hề thấp — sẽ luôn là những "vùng trắng" về sách. Việc tái khẳng định vai trò điều tiết của Nhà nước, từ cơ cấu giá đến mạng lưới phân phối, là bước đi cần thiết để chấm dứt vòng lặp thiếu sách giáo khoa và bảo vệ bình đẳng trong tiếp cận giáo dục.
Biện pháp khẩn cấp và lộ trình: đường dây nóng 24/7 và tái thiết chuỗi cung ứng
Không dừng ở nhận diện vấn đề, Chính phủ đã đưa ra một gói giải pháp khẩn cấp lẫn dài hạn cho cung ứng sách giáo khoa năm học 2026-2027. Trước mắt, Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao phối hợp với địa phương và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam để rà soát địa bàn còn thiếu, nơi tồn dư, tổ chức in ấn bổ sung, điều chuyển và cung ứng bổ sung, bảo đảm mọi học sinh có đủ sách, không để việc dạy và học bị gián đoạn. Một tổ công tác phản ứng nhanh với bộ phận thường trực 24/7 cũng được thành lập để tiếp nhận phản ánh và điều phối sách đến từng "điểm nóng", kèm theo việc công khai số điện thoại. Cùng lúc, yêu cầu rà soát toàn diện từ khâu xác định nhu cầu, tổ chức sản xuất, dự trữ, phát hành đến cơ chế điều chuyển giữa các địa phương cho thấy mục tiêu không chỉ là giải quyết thiếu sách giáo khoa hiện tại mà là tái thiết toàn bộ chuỗi cung ứng cho các năm học tiếp theo.
