Tắt app đồng loạt: một “cuộc bỏ phiếu” về thu nhập trong gig economy
Cuộc kêu gọi Grab tài xế kêu gọi tắt app là hành động nhiều tài xế công nghệ đồng loạt ngừng mở ứng dụng trong hai ngày nhất định để phản đối chiết khấu nền tảng Grab, mức cước thấp và thu nhập bị bào mòn, qua đó gửi thông điệp rằng mô hình gig economy hiện tại đang tạo áp lực lớn lên người lao động trực tiếp cung cấp dịch vụ. Trong hai ngày 12 và 13/9, hàng nghìn tài xế Grab rủ nhau tắt app nhằm phản đối chính sách chiết khấu bị cho là “cắt cổ” và mức cước phí thấp của nền tảng. Họ không chọn xuống đường, mà chọn cách tạm ngừng lao động để thể hiện sự bất mãn với chính sách. Đây không phải một cuộc đình công theo nghĩa pháp lý, nhưng là một dạng “bỏ phiếu bằng nút tắt” rất rõ ràng: nếu điều kiện làm việc không ổn, họ sẽ không tham gia.
Chiết khấu cao, cước thấp: vì sao tài xế thấy bị bóp nghẹt thu nhập?
Lý do trực tiếp khiến tài xế kêu gọi tắt app là cảm nhận rõ ràng về gig economy thu nhập ngày càng teo tóp. Theo phản ánh, mức khấu trừ trên mỗi chuyến xe khoảng 30–35%, và nếu tính thêm các khoản liên quan, tổng số tiền bị trừ trên một số cuốc xe còn cao hơn nữa. Có tài xế cho biết với những chuyến đi hơn 10 km, số tiền thực nhận chỉ hơn 30.000 đồng, sau khi trừ xăng xe, bảo dưỡng và khấu hao phương tiện thì thu nhập thực tế không bằng một ngày công của thợ phụ xây dựng. Một câu nói đáng trích dẫn từ một tài xế là: “Có ngày, chúng tôi chạy 10-15 cuốc nhưng thu nhập còn không bằng thợ phụ xây dựng… thu nhập thực không còn đủ trang trải cuộc sống”. Khi cước phí thấp, chi phí vận hành tăng, và chiết khấu nền tảng Grab bị cho là quá cao, cảm giác bị bóc lột là điều dễ hiểu từ phía người chạy xe.
Phản ứng của Grab: lắng nghe hay chỉ trấn an?
Trong khi tài xế phản đối chính sách Grab bằng cách tắt app, phản ứng chính thức từ phía nền tảng lại mang màu sắc trấn an nhiều hơn là cam kết thay đổi. Doanh nghiệp khẳng định hoạt động vận hành dịch vụ những ngày gần đây vẫn diễn ra bình thường, các chỉ số về chất lượng dịch vụ, hoạt động đối tác và nền tảng duy trì ổn định. Grab nhấn mạnh ưu tiên là chất lượng dịch vụ cho người dùng và sinh kế của đối tác tài xế, đồng thời tuyên bố sẽ tiếp tục lắng nghe ý kiến và phối hợp với các bên liên quan để đảm bảo hoạt động ổn định. Tuy vậy, nền tảng chưa công bố bất kỳ phương án xử lý nào liên quan đến lời kêu gọi tắt app, cũng như khả năng điều chỉnh giá cước hoặc mức khấu trừ. Một câu hỏi bỏ ngỏ là liệu việc “ghi nhận thảo luận trên mạng xã hội” và cảnh báo thông tin giả mạo có phải là động thái bảo vệ hình ảnh hơn là đối thoại thực chất về quyền lợi tài xế.
Quan hệ nền tảng – tài xế: “đối tác” trên giấy, lệ thuộc ngoài đời
Cuộc tranh cãi lần này phơi bày mâu thuẫn cốt lõi của gig economy: tài xế được gọi là “đối tác”, nhưng lại mang thân phận phụ thuộc vào một hệ thống điều kiện giao dịch chung do doanh nghiệp đặt ra. Nhiều tài xế bức xúc cho rằng khái niệm đối tác được dùng để né nghĩa vụ với người lao động như bảo hiểm, chế độ ốm đau…, trong khi họ gần như không có quyền trong mối quan hệ này; mọi quy định đều do một phía đặt ra, tài xế chỉ có thể chấp nhận hoặc rời bỏ. Từ góc độ pháp lý, chuyên gia nhận định mức chiết khấu là điều kiện giao dịch chung áp dụng bình đẳng, nhưng nếu phản hồi tiêu cực trở thành làn sóng thì cơ quan nhà nước cần xem xét điều kiện đó có công bằng, minh bạch hay không. Nhà nước không thể can thiệp việc tài xế bật hay tắt app, mà phải tập trung vào câu hỏi: có hay không sự bóc lột về giá và chất lượng dịch vụ đối với tài xế và người tiêu dùng.
Tắt app không phải đình công, nhưng là cảnh báo cho chính sách nền tảng
Một điểm cần được nhìn nhận thẳng thắn là tắt app là quyền cá nhân của tài xế, nhưng khi trở thành làn sóng thì đó là chỉ báo về bất ổn tiềm tàng trong thị trường dịch vụ số. Chuyên gia pháp luật lưu ý không nên nhầm lẫn tắt app với đình công, bởi tài xế không phải người lao động theo hợp đồng của công ty nền tảng. Tuy nhiên, việc nhiều người cùng ngừng hoạt động có thể gây gián đoạn dịch vụ xã hội và buộc cơ quan quản lý phải xem xét tác động đến thị trường. Ở chiều ngược lại, nếu nền tảng không điều chỉnh, tài xế có thể chuyển sang các mô hình khác, và một dịch vụ từng phát triển mạnh hoàn toàn có thể thoái trào. Cuối cùng, bài học quan trọng là minh bạch và đối thoại thật sự về chiết khấu, thu nhập và nghĩa vụ – quyền lợi trong gig economy thu nhập – phải trở thành ưu tiên, nếu không những “cuộc bỏ phiếu bằng nút tắt” sẽ tiếp tục lặp lại.
