Phim ngắn AI: Cơn “bão dopamine” cần được kiểm soát
Phim ngắn AI là những bộ phim siêu ngắn, thường do trí tuệ nhân tạo hỗ trợ sản xuất với thời lượng mỗi tập chỉ vài phút, được tối ưu cho màn hình dọc trên điện thoại, sử dụng thuật toán phân tích hành vi người xem để liên tục đề xuất các tập mới, tạo cảm giác hưng phấn tức thời nhưng dễ gây lệ thuộc và kích thích chi tiêu không nằm trong dự tính của khán giả trẻ. Hiện nhiều công ty sản xuất phim ngắn AI đang được thành lập tại Việt Nam vì nhìn thấy lợi nhuận của thị trường này, nhưng nội dung chủ yếu vẫn nhập lậu từ nước ngoài và phát qua mạng xã hội, ứng dụng OTT chưa được cấp phép. Điều đáng lo là mô hình này đánh trúng nhu cầu xem nhanh, xem liên tục trong vài giây quyết định lướt hay dừng, tạo ra một cơn “bão dopamine” khó cưỡng trên không gian số. Câu hỏi không còn là có nên quản lý hay không, mà là quản lý thế nào để vừa bảo vệ giới trẻ vừa không bóp nghẹt sáng tạo.
Nền tảng phải công khai thuật toán và chặn vòng xoáy trả phí
Nếu không buộc nền tảng minh bạch, mọi nỗ lực quản lý nội dung số chỉ là chạy theo hậu quả. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tham mưu Chính phủ yêu cầu các nền tảng công khai thuật toán để người dùng có thông tin và chủ động lựa chọn. Đây là bước đi đúng, bởi thuật toán đang quyết định khán giả trẻ nhìn thấy gì, bị “câu” bằng nội dung giật gân nào, và sẽ chi bao nhiêu tiền trên ứng dụng. Một mô hình phổ biến là cho xem miễn phí khoảng 10–15 tập đầu, đến đúng cao trào thì khóa nội dung và yêu cầu trả tiền để xem tiếp. Người dùng có thể tải ứng dụng rồi thuê theo tháng hoặc theo ngày để xem phim, trong khi những cảnh báo về hạn mức chi tiêu hầu như vắng mặt. Theo một thông tin được công bố, tại Trung Quốc có hơn 430.000 phim siêu ngắn được đưa lên mạng trong 8 tháng đầu năm, hơn 90% tạo bằng AI và 68.000 phim đã bị gỡ bỏ vì không phù hợp. Cách “vặt lông” khán giả theo từng tập, từng cliffhanger này nếu không bị chấn chỉnh, sẽ biến không gian giải trí thành nơi nuôi dưỡng hành vi tiêu tiền bốc đồng, đặc biệt nguy hiểm với thanh thiếu niên.
Nhà nước siết pháp lý, nâng năng lực hậu kiểm bằng công nghệ
Nhà nước không thể đứng ngoài làn sóng phim ngắn AI, nhưng cũng không thể chỉ trông vào một vài đợt “ra quân” xử lý lẻ tẻ. Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử đang phối hợp với Cục Điện ảnh để chặn, gỡ các ứng dụng phát hành phim lậu khỏi kho ứng dụng, đồng thời dựa trên Luật An ninh mạng để tăng trách nhiệm kiểm soát nội dung của nền tảng. Ngày 25/9, Cục Điện ảnh ban hành công văn 1919 về chấp hành quy định phổ biến phim trên không gian mạng, nhấn mạnh việc nhiều tổ chức, cá nhân chưa thực hiện đầy đủ thủ tục theo pháp luật. Cơ quan này yêu cầu chủ thể phổ biến phim tự chịu trách nhiệm về nội dung, phân loại, thông báo danh sách phim và có biện pháp để cha mẹ kiểm soát nội dung phù hợp với trẻ em. Không dừng ở văn bản, Cục Điện ảnh còn nghiên cứu ứng dụng công nghệ để nhận diện nội dung có nguy cơ cao, qua đó nâng hiệu quả hậu kiểm khi số lượng phim trên môi trường số tiếp tục tăng. Song song, cơ quan quản lý đã tính đến việc bổ sung luật với tầm nhìn khoảng 5 năm, nhằm tránh tình trạng “chạy theo” công nghệ mới mà luôn chậm một nhịp.
Giới sáng tạo: làm chủ AI, từ chối công thức giật gân rẻ tiền
Quản lý nội dung số không chỉ là chuyện của cơ quan nhà nước. Nếu nhà sản xuất vẫn chạy theo công thức “3 giây đầu – 10 giây cuối” với ngoại tình, tranh giành gia sản, sỉ nhục người nghèo kèm cliffhanger liên tục, thì phim ngắn AI Việt chỉ là bản sao của kho nội dung giật gân đang gây “nghiện”. Cục Điện ảnh khẳng định không ngăn cản sự phát triển công nghệ, AI sẽ là công cụ quan trọng của ngành điện ảnh và ủng hộ các nhà làm phim trẻ dùng AI để mở rộng sáng tạo, giảm chi phí, thử nghiệm cách biểu đạt mới. Nhưng đi cùng là yêu cầu nâng cao đạo đức nghề nghiệp, tôn trọng quyền tác giả, quyền liên quan, hình ảnh và giọng nói cá nhân. Điều này đặt ra bản lĩnh cho giới sáng tạo: dám nói “không” với nội dung bạo lực, tình dục, kinh dị, trả thù, quan hệ lệch chuẩn bị khai thác quá mức, và chủ động làm phim ngắn AI sạch, có tính giáo dục, đậm chất văn hóa Việt để “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”. Chỉ khi nhà làm phim dùng AI để tạo giá trị thay vì tối đa hóa lượt xem bằng thao túng cảm xúc, thị trường mới có cơ hội lành mạnh.
Người dùng phải xây “lá chắn số” để bảo vệ chính mình và trẻ em
Sức hút của phim ngắn màn hình dọc không chỉ đánh vào người trẻ mà lan sang mọi lứa tuổi, từ giới văn phòng đến người về hưu. Khi thiếu công cụ phân loại và bảo vệ phù hợp, trẻ em và thanh thiếu niên dễ hình thành thói quen xem nhanh, xem liên tục, coi các cách ứng xử lệch lạc là bình thường. Điều đáng lo là nội dung bạo lực, tình dục, kinh dị, hành vi nguy hiểm dễ bắt chước lại tiếp cận rất dễ dàng. Vì vậy, “sức đề kháng số” của người dùng phải trở thành lớp lá chắn cuối cùng: biết nhận diện thuật toán kiểm soát nội dung gây nghiện, các chiêu thao túng cảm xúc, lời mời trả phí ẩn trong cao trào câu chuyện. Đã có đề xuất yêu cầu nền tảng thông báo trước kỳ thu phí, cung cấp công cụ đặt hạn mức và tổng hợp chi tiêu để người xem dễ theo dõi, nhưng nếu người dùng không chủ động bật, chủ động đọc, mọi cấu hình bảo vệ sẽ trở thành hình thức. Cuộc chiến bảo vệ giới trẻ trên không gian số “không phải là câu chuyện một sớm một chiều”; chỉ khi cơ quan quản lý quyết liệt, nhà sản xuất làm phim bằng tâm và tầm, còn người trẻ biết tự trang bị bộ lọc thông thái, chúng ta mới có thể kiểm soát phim ngắn AI mà không đánh mất cơ hội phát triển nội dung Việt chất lượng.
