Tăng sản lượng chưa đồng nghĩa tăng giá trị
Chế biến sâu nông sản là quá trình ứng dụng công nghệ để biến nguyên liệu thô thành sản phẩm hoàn thiện, đa dạng và có giá trị cao hơn, đồng thời tạo cơ hội cho doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào thị trường. Đây nên là ưu tiên của nông nghiệp Việt Nam: tăng sản lượng và xuất khẩu là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ nếu phần lớn giá trị vẫn nằm ở khâu sau thu hoạch.
Tại hội nghị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong ngành Nông nghiệp và Môi trường ngày 27/10, các đại biểu tập trung bàn những điểm nghẽn sản xuất, chế biến và thị trường, đồng thời xác định công nghệ là động lực cho giai đoạn phát triển mới. Bức tranh xuất khẩu cho thấy đà tăng, nhưng kim ngạch không tự nói lên phần giá trị mà người sản xuất và doanh nghiệp trong nước giữ lại. Chất lượng nguyên liệu, năng lực chế biến và kết nối thị trường mới quyết định nông sản có thoát khỏi cạnh tranh chủ yếu bằng giá hay không.
Khoảng trống này ảnh hưởng trực tiếp đến nông dân: hơn 2.000 mô hình nông nghiệp công nghệ cao, tuần hoàn và giảm phát thải đã được triển khai, góp phần giảm chi phí đầu vào và nâng thu nhập người sản xuất. Nhưng muốn kết quả lan rộng, công nghệ phải gắn với nhu cầu của nhà máy và người mua, thay vì dừng ở mô hình trình diễn.
Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nghiên cứu đến được nhà máy
Muốn nâng giá trị nông sản, cần chuyển từ nghiên cứu rời rạc sang công nghệ có doanh nghiệp tiếp nhận, sản xuất được và bán được. Làm chủ thiết bị, quy trình, bảo quản và kiểm soát chất lượng giúp kéo dài thời gian sử dụng, đa dạng sản phẩm và đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Tuy nhiên, đầu tư máy móc đơn lẻ sẽ khó tạo khác biệt nếu nguyên liệu không đồng đều hoặc nhà sản xuất không biết khách hàng cần gì.
Định hướng được nêu tại hội nghị gồm phát triển công nghệ chiến lược, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cùng với chuyển đổi số và quản trị dựa trên dữ liệu. Trong năm 2026, ngành dự kiến tuyển chọn, giao nhiệm vụ công nghệ chiến lược; đồng thời chuẩn hóa 187 nhiệm vụ khoa học và công nghệ mở mới năm 2027 theo hướng bảo đảm doanh nghiệp cam kết ứng dụng, tiếp nhận kết quả. Đây là phép thử quan trọng: hiệu quả không nên chỉ đo bằng số đề tài, mà bằng sản phẩm và năng suất thực tế.
Truy xuất nguồn gốc bằng mã QR có thể giúp người mua kiểm tra thông tin sản phẩm, còn dữ liệu chuỗi cung ứng hỗ trợ doanh nghiệp kiểm soát đầu vào và chất lượng. Khi công nghệ giải quyết được những vấn đề cụ thể ấy, chế biến sâu mới trở thành năng lực cạnh tranh thay vì khẩu hiệu.
Ngành điều cần vượt khỏi giới hạn của điều nhân
Ngành điều cho thấy rõ cả thành tựu lẫn rủi ro của mô hình dựa nhiều vào chế biến truyền thống. Từ xuất khẩu điều thô quy mô nhỏ, Việt Nam đã trở thành trung tâm chế biến và xuất khẩu điều nhân lớn nhất thế giới, duy trì vị thế gần hai thập kỷ. Nhưng vị trí dẫn đầu không bảo đảm tăng trưởng mãi nếu doanh nghiệp chủ yếu bán điều nhân, trong khi những khâu chế biến sâu, thương hiệu và phân phối đến người tiêu dùng còn hạn chế.
Áp lực còn đến từ nguồn nguyên liệu: ngành phụ thuộc lớn vào điều thô nhập khẩu từ châu Phi và Campuchia, trong khi các nước sản xuất mới nổi tăng cạnh tranh và một số nơi thúc đẩy chế biến trong nước. Nguồn cung mùa vụ, giá biến động và tiêu chuẩn quốc tế ngày càng cao khiến kế hoạch sản xuất khó chủ động hơn. Đây là lời cảnh báo cho chế biến điều: năng lực xử lý hạt tốt không thể bù mãi cho sự thiếu chắc chắn về nguyên liệu và vị thế yếu ở khâu bán hàng.
Lối ra là chuyển trọng tâm từ sản lượng sang sản phẩm có giá trị cao hơn: điều rang, tẩm gia vị, hạt hỗn hợp và nguyên liệu thực phẩm từ điều. Những dòng hàng này phù hợp xu hướng tiêu dùng tiện lợi, lành mạnh, nhưng chỉ có thể phát triển bền vững khi gắn với kiểm soát chất lượng và nguồn cung ổn định.
Thương hiệu và liên kết quyết định phần giá trị giữ lại
Công nghệ mở đường, nhưng thương hiệu và khả năng tiếp cận người mua mới giúp doanh nghiệp giữ thêm giá trị. Với điều, phát triển nhãn hiệu, thương mại điện tử và kết nối trực tiếp khách hàng toàn cầu có thể giúp nhà sản xuất hiểu xu hướng tiêu dùng, điều chỉnh sản phẩm theo từng nhóm khách hàng và giảm lệ thuộc vào vai trò cung ứng trong chuỗi quốc tế. Nếu chỉ gia công theo đơn hàng, doanh nghiệp sẽ khó kiểm soát cách sản phẩm được nhận diện và bán đến người tiêu dùng.
Thương hiệu không thể tách khỏi liên kết vùng nguyên liệu. Người trồng, nhà thương mại, nhà máy chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu cần phối hợp để ổn định nguồn cung, cải thiện chất lượng và chia sẻ lợi ích công bằng. Đây cũng là nền tảng để đáp ứng truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn ngày càng khắt khe, thay vì chạy theo đơn hàng ngắn hạn.
Trong giai đoạn 2026–2030, ngành đặt mục tiêu nâng đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp vào tăng trưởng kinh tế lên trên 55%, đồng thời huy động nguồn lực ngoài ngân sách đạt 30–35% cho các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có khả năng ứng dụng, thương mại hóa, nhân rộng. Với điều, chiến lược phát triển bền vững cần nhìn xa 15–20 năm. Kết luận rất rõ: muốn tăng giá trị nông sản, Việt Nam phải bán nhiều hơn nguyên liệu—phải làm chủ công nghệ, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu đủ sức đứng trước khách hàng.
