Tổ chức lại chuỗi để giá trị ở lại với người sản xuất
Chuỗi giá trị nông sản là cách tổ chức các khâu từ sản xuất, thu mua, chế biến đến phân phối thành một hệ thống có tiêu chuẩn và đầu ra gắn kết, thay vì để từng mắt xích tự xoay xở. Đây là hướng đi cần thiết để Vĩnh Long nâng giá trị nông sản, chứ không chỉ tăng sản lượng. Sở Công Thương tỉnh đề xuất xây dựng chuỗi có doanh nghiệp phân phối, xuất khẩu giữ vai trò dẫn dắt, xác định yêu cầu kỹ thuật và nhu cầu thị trường; doanh nghiệp chế biến, thu mua điều phối vận hành; hợp tác xã quản lý vùng nguyên liệu; nông hộ sản xuất theo hợp đồng cam kết. Cách phân công này hợp lý vì bên bán hàng hiểu thị trường, còn hợp tác xã có thể tập hợp sản xuất vốn đang phân tán. Nhưng liên kết chỉ có ý nghĩa khi hợp đồng ổn định, tiêu chuẩn rõ ràng và lợi ích được chia sẻ; nếu doanh nghiệp chỉ xuất hiện lúc thu mua, nông dân vẫn phải gánh rủi ro mùa vụ.
Vùng nguyên liệu và truy xuất phải cùng một chuẩn
Điểm nghẽn hiện nay nằm ở sự lệch nhịp: nhà phân phối cần nguồn hàng đều đặn, trong khi nông hộ thu hoạch theo mùa; quy mô và chất lượng cung ứng giữa các chủ thể cũng chưa đồng đều. Hợp tác xã vì thế cần làm hơn vai trò gom hàng: tổ chức lịch sản xuất, phổ biến quy trình và chuyển yêu cầu của doanh nghiệp đến từng hộ. Kinh nghiệm liên kết tại Vĩnh Long cho thấy hợp tác xã có thể giúp vùng nguyên liệu đồng đều hơn về chất lượng và cách canh tác. Truy xuất nguồn gốc không nên là thủ tục được bổ sung sau khi thu hoạch. Mã số vùng trồng, vùng nuôi, cơ sở đóng gói, nhãn và bao bì cần được thiết kế từ đầu theo yêu cầu của hệ thống phân phối hiện đại lẫn thị trường xuất khẩu. Khi dùng chung một chuẩn, người trồng tránh phải làm lại hồ sơ cho từng kênh bán; người mua cũng có căn cứ kiểm tra xuất xứ, chất lượng và quy trình sản xuất.
Logistics theo vùng sản xuất, không chỉ theo điểm bán
Thiếu kho lạnh, sơ chế, đóng gói và trung tâm phân phối đồng bộ làm tăng hao hụt, kéo dài thời gian vận chuyển và đẩy chi phí lên. Đây không phải phần việc phụ của chuỗi: với nông sản dễ hỏng, một vùng nguyên liệu đạt chuẩn vẫn khó cạnh tranh nếu không bảo quản được hàng đến lúc giao cho khách. Tỉnh định hướng kêu gọi đầu tư kho lạnh và trung tâm phân phối gắn với chợ đầu mối, vùng sản xuất tập trung, đồng thời tăng liên kết với Thành phố Hồ Chí Minh và các địa phương phía Nam để mở rộng đầu ra. Cách bố trí này đáng ưu tiên hơn việc xây hạ tầng rời rạc, bởi điểm tập kết cần gần nơi thu hoạch và kết nối được với tuyến vận chuyển. Trong quý IV, Sở Công Thương dự kiến tổ chức hội nghị triển khai quy định về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa. Bước tiếp theo là gắn hướng dẫn tiêu chuẩn với đầu tư hạ tầng và kế hoạch thu mua cụ thể.
Chế biến sâu mở thêm cửa cho thị trường
Nếu chỉ bán nguyên liệu theo vụ, phần lớn giá trị sau thu hoạch sẽ được tạo ra ở khâu khác. Vì vậy, chế biến sâu nông sản cần đi cùng vùng nguyên liệu có quy cách ổn định và thông tin thị trường đủ rõ. Vĩnh Long ưu tiên các chuỗi có lợi thế như dừa chế biến sâu, lúa gạo chất lượng cao giảm phát thải, sầu riêng, bưởi, cây giống và hoa kiểng Chợ Lách, cùng các mặt hàng thủy sản và sản phẩm OCOP. Mô hình doanh nghiệp dừa làm chủ công nghệ sơ chế, bảo quản, tiệt trùng và đóng gói, đưa sản phẩm tới hơn 65 quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy chế biến có thể mở rộng thị trường thay vì chỉ kéo dài thời hạn sử dụng. Một sản phẩm đạt chuẩn cũng có thể đi qua siêu thị, chợ đầu mối, sàn thương mại điện tử rồi tiến ra nước ngoài mà không phải làm lại quy trình từ đầu. Với nông sản Vĩnh Long, hướng đi này chỉ bền vững khi doanh nghiệp gắn đầu tư chế biến với cam kết thu mua và chất lượng vùng trồng.
Giá trị tăng lên khi cả chuỗi cùng chịu trách nhiệm
Vĩnh Long đã có nền tảng để đi xa hơn: tỉnh ghi nhận 832 vùng trồng và cơ sở đóng gói được cấp mã số, trong đó 664 mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu. Tuy nhiên, mã số hay công nghệ riêng lẻ không tự tạo ra sức cạnh tranh. Chúng chỉ phát huy tác dụng khi người sản xuất biết thị trường cần gì, doanh nghiệp có nguồn hàng đúng lịch, logistics giữ được chất lượng và khâu chế biến tạo thêm giá trị. Ưu tiên lúc này nên là xây quan hệ mua bán dài hạn, hỗ trợ hợp tác xã tổ chức vùng nguyên liệu và triển khai truy xuất từ đầu vụ; song song, lựa chọn kho lạnh, điểm sơ chế và trung tâm phân phối theo mật độ sản xuất thực tế. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về tín hiệu thị trường và đầu ra, còn cơ quan quản lý nên hỗ trợ tiêu chuẩn, dữ liệu và hạ tầng thay vì làm thay hoạt động kinh doanh. Khi các mắt xích cùng vận hành, chế biến sâu và xuất khẩu mới giúp giá trị nông sản ở lại nhiều hơn tại địa phương.
