Sức khỏe tâm thần: từ câu chuyện trong bệnh viện đến vấn đề của cả cộng đồng
Sức khỏe tâm thần là trạng thái tinh thần, cảm xúc và hành vi cho phép mỗi người học tập, lao động, xây dựng quan hệ xã hội và đối mặt với áp lực cuộc sống một cách linh hoạt, chứ không chỉ là việc không mắc bệnh tâm thần nặng; khi trạng thái này bị tổn thương, hệ quả lan rộng từ cá nhân đến gia đình và cả cộng đồng. Thực tế cho thấy sức khỏe tâm thần không còn là câu chuyện riêng của các bệnh viện chuyên khoa. Áp lực học tập, công việc, sang chấn, bạo lực, cô đơn hay khủng hoảng kinh tế, dịch bệnh, thiên tai đều có thể làm suy sụp tinh thần và kéo dài rối nhiễu nếu không được phát hiện, can thiệp và hỗ trợ kịp thời. Trong bối cảnh đó, tiếp tục coi chăm sóc tâm thần là nhiệm vụ đóng kín trong bệnh viện không chỉ lạc hậu mà còn nguy hiểm.
Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Lan, 70 tuổi ở Sơn Đồng, Hà Nội, là minh chứng sống động cho nhu cầu đưa dịch vụ đến gần người dân. Gần ba năm trước, bà bắt đầu sa sút trí nhớ, đi lạc, quên việc thường ngày; từ đầu năm nay, tình trạng nặng lên với mất ngủ, hoang tưởng, sợ hãi và hành vi giấu đồ, dao gậy trong nhà. Sau thăm khám tại Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức, bà được chẩn đoán Alzheimer và sa sút trí tuệ, và chỉ sau hơn hai tuần điều trị, tình trạng lúc nhớ lúc quên đã thuyên giảm rõ rệt. Đây là kết quả đáng mừng, nhưng cũng đặt câu hỏi: bao nhiêu người như bà Lan chưa kịp đến bệnh viện, hoặc không thể đi xa để tiếp cận dịch vụ chuyên khoa?
Con số biết nói: nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần đang vượt xa khả năng đáp ứng
Nếu nhìn vào dữ liệu, việc chuyển dịch sang chăm sóc cộng đồng không phải lựa chọn, mà là bắt buộc. Tổ chức Y tế thế giới cho biết toàn cầu có khoảng 1,2 tỷ người sống chung với các rối loạn tâm thần, tương đương gần 1/7 dân số; trong đó khoảng 470 triệu người mắc rối loạn lo âu và 322 triệu người mắc trầm cảm. Tại Việt Nam, Bộ Y tế thống kê khoảng 14,9% dân số, gần 15 triệu người, mắc ít nhất một trong 10 rối loạn tâm thần phổ biến; trầm cảm chiếm 2,8%, lo âu 2,6%, tâm thần phân liệt 0,4%, lạm dụng chất khoảng 4–5% dân số. Những con số này không thể được “giải quyết” chỉ bằng vài bệnh viện tuyến cuối.
Vấn đề nghiêm trọng hơn ở chỗ phần lớn người có rối loạn tâm thần vẫn chưa được tiếp cận dịch vụ chăm sóc, điều trị hiệu quả. Khác với bệnh lý thể chất dễ nhận biết, các bất ổn về tâm lý, cảm xúc và hành vi thường diễn biến âm thầm; người bệnh không ý thức được tình trạng, gia đình lại dễ nhầm với mệt mỏi hay stress. Tâm lý e ngại, lo sợ bị kỳ thị khiến nhiều người chọn im lặng thay vì tìm hỗ trợ. Hệ quả là các vấn đề kéo dài, tác động trực tiếp đến sức khỏe, học tập, lao động và chất lượng cuộc sống, đồng thời tạo gánh nặng cho hệ thống y tế và xã hội. Nếu không đưa chăm sóc tâm thần về y tế cơ sở, chúng ta đang để hàng triệu người “rơi khỏi lưới an sinh” mà không hay biết.
Rào cản chăm sóc: không chỉ thiếu bác sĩ mà còn thiếu sự lắng nghe và chia sẻ
Khi nói về rào cản chăm sóc sức khỏe tâm thần, nhiều người nghĩ ngay đến thiếu nhân lực và cơ sở vật chất. Đúng là dịch vụ chuyên khoa còn phân bố chưa đều, nhân lực tuyến đầu thiếu kỹ năng thực hành, khiến người bệnh phải đi xa mới gặp được bác sĩ tâm thần. Nhưng đó mới chỉ là phần nổi. Các yếu tố nguy cơ từ môi trường cá nhân như giới nữ, tuổi cao, trình độ học vấn thấp, cùng với khó khăn kinh tế, lạm dụng rượu, bạo lực gia đình, nhiễm độc hóa học, lạm dụng chất, bệnh gây tổn thương não và yếu tố di truyền đều có thể dẫn đến rối loạn tâm thần. Trong khi đó, định kiến và kỳ thị lại khiến người bệnh và gia đình im lặng, chấp nhận chịu đựng thay vì tìm kiếm hỗ trợ.
Chính vì vậy, chủ đề Ngày Sức khỏe tâm thần thế giới 10/10/2026 được lựa chọn là “Lắng nghe trải nghiệm: Tiếng nói chân thực, thay đổi thực chất”. Thông điệp này đặt người bệnh làm trung tâm: tiếng nói của họ là chìa khóa nhận diện rào cản điều trị, phục hồi và hòa nhập cộng đồng. Điều trị sức khỏe tâm thần không chỉ là kiểm soát triệu chứng, mà còn duy trì chức năng, phục hồi khả năng thích ứng và giúp người bệnh từng bước trở lại cuộc sống. Khi bác sĩ, gia đình, nhà trường và cộng đồng không lắng nghe, mọi chính sách dù tốt đến đâu cũng dễ trở thành hình thức, xa lạ với nhu cầu thực tế.
Chăm sóc cộng đồng và y tế cơ sở: đưa dịch vụ đến nơi người bệnh sống
Điểm sáng là nhiều mô hình chăm sóc cộng đồng đã bắt đầu hình thành, cho thấy hướng đi khả thi nếu được nhân rộng. Tại một bệnh viện chuyên khoa tâm thần ở Hà Nội, thay vì chỉ tập trung điều trị nội trú, đơn vị này đã chuyển sang tăng cường kết nối cộng đồng bằng việc hỗ trợ các trạm y tế, trung tâm bảo trợ, trung tâm chăm sóc sức khỏe phục hồi chức năng trên địa bàn. Mục tiêu là phát triển hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần, tổ chức các lớp tập huấn cập nhật kiến thức chuyên khoa cho y bác sĩ, điều dưỡng ở trạm y tế xã, phường, đồng thời tổ chức câu lạc bộ nâng cao kiến thức và kỹ năng phục hồi cho người bệnh tại cộng đồng. Đây chính là cách lồng ghép chăm sóc tâm thần vào y tế cơ sở: đưa dịch vụ đến nơi người bệnh sống, chứ không chờ họ “lên tuyến trên” khi đã quá muộn.
Nhiều địa phương cũng đang đưa khám sàng lọc và tư vấn tâm thần về gần dân. Trong tháng 9/2026, một trung tâm chăm sóc và phục hồi chức năng người tâm thần ở Hà Nội đã phối hợp tổ chức khám sàng lọc sức khỏe tâm thần và tư vấn chính sách tại 5 xã Kiều Phú, Vân Đình, Hồng Sơn, Đa Phúc và Chương Dương. Từ tháng 5/2026, một bệnh viện sức khỏe tâm thần ở Hưng Yên phối hợp với trạm y tế xã Khoái Châu triển khai khám, tư vấn chuyên sâu cho người bệnh điều trị ngoại trú ngay tại địa phương. Người bệnh và người thân được hướng dẫn kỹ năng quản lý hành vi, chăm sóc và hỗ trợ an toàn tại gia đình, cộng đồng. Đây không chỉ là mở rộng dịch vụ, mà là chuyển hẳn tư duy sang mô hình người bệnh làm trung tâm, chăm sóc liên tục thay vì “chữa cháy” khi đã nặng.
Từ trách nhiệm của bệnh viện đến trách nhiệm chung của gia đình, trường học và xã hội
Muốn chuyển dịch thực sự, chúng ta phải chấp nhận một sự thật: chăm sóc sức khỏe tâm thần không thể chỉ giao cho ngành y tế. Áp lực học tập và kỳ vọng gia đình có thể làm trẻ em và thanh thiếu niên rối nhiễu; áp lực công việc, thiếu nghỉ ngơi, khủng hoảng kinh tế, dịch bệnh, thiên tai khiến người trưởng thành căng thẳng kéo dài. Nếu nhà trường không nhận diện sớm dấu hiệu bất ổn, nếu gia đình coi mọi biểu hiện là “yếu đuối”, nếu cộng đồng tiếp tục kỳ thị, thì mọi nỗ lực của y tế cơ sở sẽ bị triệt tiêu. Thực tiễn cho thấy, khi cơ sở y tế phối hợp chặt với địa phương và gia đình, dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần được đưa đến gần người dân hơn, người bệnh được hỗ trợ thường xuyên, liên tục thay vì chỉ tìm đến khi tình trạng đã nghiêm trọng.
Hưởng ứng Ngày Sức khỏe tâm thần thế giới, ngành y tế đã triển khai kế hoạch tập huấn, đào tạo nghề, gắn với giải quyết việc làm, sinh kế và bảo đảm an sinh xã hội cho người có rối loạn tâm thần có hoàn cảnh khó khăn; đồng thời thực hiện tốt chính sách khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế cho người rối loạn tâm thần tại cộng đồng. Các cơ quan chức năng đang đẩy nhanh xây dựng văn bản pháp luật, chính sách, hướng dẫn chuyên môn, bao gồm cả chuyên khoa sâu và chăm sóc cơ bản trong cơ sở y tế cộng đồng. Một tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 229/KH-UBND thực hiện chương trình trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần, trẻ tự kỷ và người rối nhiễu tâm trí dựa vào cộng đồng giai đoạn 2026–2030. Những bước đi này sẽ chỉ có ý nghĩa khi gia đình, trường học và xã hội cùng coi sức khỏe tâm thần là phần không thể tách rời của đời sống, sẵn sàng lắng nghe và đồng hành.
