Khi sức khỏe tâm thần người cao tuổi không thể chỉ chữa bằng thuốc
Sức khỏe tâm thần người cao tuổi là tình trạng cảm xúc, tinh thần và khả năng kết nối xã hội của người già, chịu tác động đồng thời từ bệnh lý cơ thể, nỗi sợ trở thành gánh nặng, cảm giác cô đơn và mất đi những vai trò quen thuộc trong gia đình và cộng đồng, nên cần được chăm sóc bằng cả y học, tâm lý và các hoạt động xã hội có ý nghĩa. Chính tại Khoa Lão Bệnh viện C Đà Nẵng, bên cạnh những bệnh mạn tính gây đau đớn thể xác, các cụ còn âm thầm mang những “vết thương vô hình” như nỗi lo mình là gánh nặng, hay hụt hẫng khi rời không gian sống quen thuộc. Nếu chỉ kê đơn thuốc rồi để họ nằm một mình trên giường bệnh, hệ thống y tế sẽ bỏ lỡ phần cốt lõi của chăm sóc: đó là nhu cầu được lắng nghe, được trò chuyện, được cảm thấy mình vẫn còn hữu ích và được trân trọng. Vì thế, mô hình chương trình chăm sóc cộng đồng đang hình thành ở đây không phải hoạt động “phụ trợ”, mà là một mảnh ghép bắt buộc nếu muốn điều trị sức khỏe tâm thần người cao tuổi một cách toàn diện.
“Liều thuốc 0 đồng” và liệu pháp kỹ năng mềm: bước chuyển từ bệnh viện sang cộng đồng
Chiều 29.9, Bệnh viện C Đà Nẵng phối hợp với Viện Nghiên cứu và Đào tạo Kỹ năng mềm Young Lion cùng Trường Đại học Đông Á tổ chức chương trình kỷ niệm 35 năm Ngày Quốc tế Người cao tuổi, với chủ đề “Điều tốt đẹp nhất vẫn còn ở phía trước”. Sự kiện này không bị giới hạn trong khuôn khổ một buổi lễ; nó là tuyên bố rằng chăm sóc sức khỏe tâm thần người cao tuổi phải gắn chặt với chương trình chăm sóc cộng đồng, thay vì đóng khung trong phác đồ thuốc men. Trong chương trình, BS.CKII Lâm Tứ Trung – nguyên Giám đốc Bệnh viện tâm thần Đà Nẵng – giới thiệu “liều thuốc 0 đồng” gồm nụ cười, vận động, kết nối, đam mê và hy vọng như những liệu pháp kỹ năng mềm nuôi dưỡng đời sống tinh thần hằng ngày. Đây không phải lời khuyên chung chung, mà là sự dịch chuyển rõ ràng: từ tư duy “cái gì cũng phải có thuốc” sang hiểu rằng thói quen giao tiếp, khả năng duy trì đam mê và hy vọng mới là “hệ miễn dịch” bền vững cho tâm trí người già.
Y học gắn với cảm xúc: bác sĩ không chỉ chữa bệnh, mà còn học làm bạn
Sự kiện tại Bệnh viện C Đà Nẵng được chính bệnh viện đánh giá là bước tiến quan trọng trong chăm sóc sức khỏe tâm thần người cao tuổi, bởi nó đặt sự đồng cảm lên ngang hàng với điều trị y khoa, thay vì chỉ dựa vào thuốc. Điều đáng chú ý là chuỗi chương trình này tiếp nối các chuyên đề “Tâm lý học ứng dụng” và “Ứng dụng trí tuệ cảm xúc trong công việc và cuộc sống” dành cho đội ngũ y bác sĩ, do bệnh viện phối hợp với Viện Young Lion và Đại học Đông Á tổ chức. Nghĩa là, trước khi hướng dẫn bệnh nhân mỉm cười, vận động và kết nối, hệ thống đã buộc phải đặt câu hỏi: bác sĩ có đủ kỹ năng mềm để lắng nghe và trò chuyện với người bệnh hay không. Một lời chia sẻ giàu cảm xúc từ TS. Bùi Thị Kim Huệ – người trực tiếp tham gia chương trình – rằng “hạnh phúc nằm ở cách mỗi người lựa chọn tâm thế sống – sống khỏe, sống vui, sống ý nghĩa” chỉ có giá trị khi cả ê-kíp điều trị cũng chọn tâm thế phục vụ ấy, thay vì xem người già là “ca bệnh khó” cần xử lý nhanh để trống giường.
Từ kỷ niệm Ngày Quốc tế Người cao tuổi đến mô hình hỗ trợ bền vững
Việc gắn chương trình với Ngày Quốc tế Người cao tuổi không chỉ mang ý nghĩa kỷ niệm; nó tạo cớ để hệ thống y tế nhìn lại cách mình đang đối xử với người già: như nhân vật chính hay như “đối tượng thụ động”. Chiều 29.9, chương trình đã tạo không gian để bệnh nhân cao tuổi gặp gỡ, trò chuyện, chia sẻ về sức khỏe tinh thần và những cách thức đơn giản để duy trì cuộc sống vui khỏe, ý nghĩa. Một bệnh nhân 81 tuổi cho biết mình “có cái nhìn tích cực hơn và biết cách tự chăm sóc sức khỏe của bản thân” sau buổi chia sẻ, cho thấy tác động rất cụ thể của các hoạt động cộng đồng này. Khi ThS.BS Nguyễn Tiến Đạt đánh giá “toa thuốc 0 đồng” mang lại giá trị tinh thần thiết thực cho người cao tuổi đang điều trị tại bệnh viện, ông cũng gián tiếp khẳng định: nếu những mô hình như vậy không được duy trì thường xuyên, hệ thống chăm sóc người già sẽ mãi chỉ là những đợt chiến dịch ngắn ngày. Câu hỏi đặt ra là liệu bệnh viện và các đối tác có sẵn sàng coi đây là phần thường trực của quy trình điều trị, chứ không phải “chương trình dịp lễ”.
Liên kết đa thiết chế: chìa khóa để nhân rộng mô hình chăm sóc cộng đồng
Điểm mạnh nhất của chương trình chăm sóc sức khỏe tinh thần người cao tuổi tại Bệnh viện C Đà Nẵng là mạng lưới hợp tác đa thiết chế: bệnh viện, viện nghiên cứu kỹ năng mềm, trường đại học và các chuyên gia tâm lý – tâm thần. Sự hiện diện của một bác sĩ từng lãnh đạo bệnh viện tâm thần cùng các nhà tâm lý trị liệu giúp chương trình bám sát thực tế điều trị, thay vì trở thành buổi nói chuyện “truyền cảm hứng” xa rời bệnh nhân. Đồng thời, các khóa đào tạo kỹ năng mềm và trí tuệ cảm xúc cho y bác sĩ cho thấy đây không phải hoạt động đơn lẻ, mà là một chiến lược xây dựng năng lực dài hạn. Nếu nhiều bệnh viện khác cũng coi liệu pháp kỹ năng mềm và chương trình chăm sóc cộng đồng là phần bắt buộc trong điều trị, thay vì “phụ bản” tùy hứng, chúng ta có thể hình dung một hệ thống y tế nơi người già đến bệnh viện không chỉ để giảm đau, mà còn để được kết nối, được học cách sống vui và được nuôi dưỡng hy vọng cho những năm tháng phía trước.
