Cận thị trẻ em: báo động đỏ và trách nhiệm của cha mẹ
Cận thị ở trẻ em là tình trạng tật khúc xạ khiến trẻ nhìn rõ vật ở gần nhưng mờ ở xa, thường liên quan đến việc mắt phải làm việc ở khoảng cách gần quá lâu, thiếu hoạt động ngoài trời và thói quen nhìn màn hình kéo dài, từ đó làm tăng nguy cơ cận thị nặng và biến chứng võng mạc về lâu dài.
Nếu cha mẹ vẫn nghĩ “đeo kính là xong” thì đã lạc hậu. Việt Nam có khoảng 5 triệu trẻ mắc tật khúc xạ, trong đó cận thị chiếm tỷ lệ lớn, và tại các thành phố lớn, tỷ lệ học sinh mắc tật khúc xạ có thể vượt 50%. Đây không còn là chuyện riêng của một vài gia đình mà là vấn đề sức khỏe cộng đồng. Mỗi độ cận tăng thêm kéo theo nguy cơ cao hơn về các bệnh lý mắt nghiêm trọng, từ thoái hóa đáy mắt đến bong võng mạc. Nếu cha mẹ tiếp tục “để kệ”, chỉ đợi con than nhìn mờ rồi thay kính, nghĩa là đang để con bước gần hơn tới cận thị nặng. Phòng cận thị trẻ em phải bắt đầu từ thói quen bảo vệ mắt mỗi ngày.
Thói quen 1–2: Tư thế học, ánh sáng và quy tắc 20-20-20
Muốn phòng cận thị trẻ em, cha mẹ phải sửa ngay hai thứ tưởng nhỏ nhưng tác động lớn: cách con ngồi học và cách con cho mắt nghỉ. Khi học bài, trẻ cần ngồi thẳng lưng, không tỳ ngực vào bàn, giữ khoảng cách mắt – vở 25–30 cm, bàn ghế có chiều cao phù hợp và góc học tập đủ ánh sáng, tránh quá tối hoặc để ánh sáng chiếu thẳng vào mắt. Gần 23% phòng học chưa đảm bảo chiếu sáng, nên nếu cha mẹ không chủ động, mắt trẻ sẽ phải “gồng mình” mỗi ngày.
Tiếp theo, hãy áp dụng quy tắc 20-20-20 – một trong những thói quen bảo vệ mắt hiệu quả nhất hiện nay: sau khoảng 20 phút nhìn gần, trẻ dành 20 giây nhìn một vật ở cách xa khoảng 6 mét. Sau mỗi 60 phút học, hãy bắt buộc con đứng dậy đi lại, nhìn ra cửa sổ 5–10 phút thay vì cho phép tiếp tục cắm mặt vào sách hay màn hình. Nếu mắt trẻ không được nghỉ, mọi nỗ lực “phòng cận thị trẻ em” chỉ là khẩu hiệu. Thực tế, tăng thời gian hoạt động ngoài trời và giảm thời gian nhìn gần giúp trì hoãn khởi phát và làm chậm tiến triển cận thị.
Thói quen 3–4: 90 phút ngoài trời và kỷ luật với thiết bị điện tử
Nhiều cha mẹ than “không có thời gian cho con ra ngoài”, nhưng nếu không ưu tiên việc này, bạn đang mặc nhiên chấp nhận con dễ bị cận. Hoạt động ngoài trời giúp mắt được tiếp xúc ánh sáng tự nhiên và nhìn xa, từ đó giảm bớt áp lực của các hoạt động nhìn gần. Dành ít nhất 90 phút ngoài trời ban ngày mỗi ngày có thể giúp trẻ giảm nguy cơ khởi phát cận thị – đây là ngưỡng tối thiểu chứ không phải mức lý tưởng. Nếu điều kiện cho phép, hãy hướng tới khoảng 2 giờ hoạt động ngoài trời: đi bộ, đạp xe, chơi thể thao hay đơn giản là chạy nhảy với bạn bè. Trong bối cảnh tật khúc xạ trẻ ngày càng tăng, việc “thả con cho thiết bị” là thái độ thiếu trách nhiệm.
Điện thoại, máy tính bảng, máy tính không thể bị cấm hoàn toàn, nhưng phải được quản lý chặt. Trẻ không nên nhìn màn hình liên tục trong thời gian dài, và khi không cần dùng cho việc học, hãy chuyển sang vận động, trò chuyện, đọc sách với khoảng cách phù hợp hoặc chơi ngoài trời. Đặc biệt, hạn chế dùng điện thoại sát giờ ngủ để giữ nhịp sinh hoạt lành mạnh. Cha mẹ cũng phải làm gương, vì không thể bắt con rời màn hình khi bản thân luôn “dán mắt” vào điện thoại. Tăng thời gian ngoài trời và giảm thời gian nhìn gần không chỉ giúp phòng cận thị trẻ em mà còn giảm nguy cơ cận thị nặng và biến chứng về sau.
Thói quen 5–6: Ăn uống đa dạng và bỏ ngay các “thế nhìn có hại”
Cận thị không chỉ đến từ sách vở và màn hình, mà còn từ những thói quen nhìn sai mà nhiều cha mẹ… cho qua. Một trong số đó là cho trẻ đọc sách hay xem điện thoại khi xe đang chạy. Khi xe di chuyển, trang sách và màn hình rung lắc liên tục, khiến mắt phải điều tiết nhiều hơn, dễ mỏi và tăng nguy cơ tật khúc xạ trẻ. Thay vì “giết thời gian” bằng màn hình, hãy để mắt con nghỉ ngơi, quan sát cảnh vật bên ngoài – đó cũng là một dạng nhìn xa có lợi cho mắt.
Song song với thói quen bảo vệ mắt, cha mẹ phải chăm cả “bên trong” bằng chế độ ăn. Một chế độ ăn cân bằng, đa dạng rau xanh, trái cây, thịt, cá, trứng và các nhóm thực phẩm khác sẽ cung cấp dưỡng chất cần thiết cho đôi mắt. Cà rốt, bí đỏ, rau xanh đậm, các loại cá như cá hồi, cá thu đều nên xuất hiện trong khẩu phần. Không cần ép con ăn quá nhiều một món gọi là “bổ mắt”; điều quan trọng là sự đa dạng và cân bằng. Nếu bạn chấp nhận cho con ăn uống thiếu chất, lại thêm thời gian thiết bị không kiểm soát, thì mọi bài thuốc phòng cận thị chỉ còn là lý thuyết.
Thói quen 7: Khám mắt định kỳ và kiểm soát tiến triển, không chỉ thay kính
Một sai lầm phổ biến của nhiều phụ huynh là đợi đến khi trẻ than nhìn mờ rồi mới đưa đi khám, hoặc chỉ chăm chăm thay kính cho “rõ hơn”. Các bác sĩ đã cảnh báo: nếu chỉ thay kính khi trẻ nhìn mờ mà không kiểm soát tốc độ tiến triển, nguy cơ cận thị cao và biến chứng mắt về sau sẽ tăng lên. Trẻ có thể thích nghi với việc nhìn mờ nên không kêu, nhưng điều đó không có nghĩa là mắt an toàn. Khám mắt định kỳ giúp phát hiện sớm tật khúc xạ, theo dõi tốc độ thay đổi độ cận và đưa ra can thiệp phù hợp.
Phụ huynh không nên tự mua kính theo độ cũ hay cho trẻ dùng kính của người khác; đo mắt phải được thực hiện tại cơ sở chuyên khoa, nhất là khi độ kính thay đổi nhanh. Việc quản lý cận thị cần bắt đầu ngay từ giai đoạn “tiền cận thị”, thông qua tầm soát sớm và theo dõi định kỳ. Một câu nói đáng để cha mẹ ghi nhớ là: “Mỗi độ cận được kiểm soát giúp giảm khoảng 40% nguy cơ biến chứng nặng về sau”. Sau cùng, phòng cận thị trẻ em không chỉ là chuyện kính dày hay mỏng, mà là tương lai thị lực của cả đời con.
