Cận thị trẻ em: Tật khúc xạ phổ biến đang bị xem nhẹ
Cận thị trẻ em là tình trạng mắt không nhìn rõ các vật ở xa do trục nhãn cầu dài hoặc công suất khúc xạ tăng, khiến hình ảnh hội tụ trước võng mạc; đây là một dạng tật khúc xạ có xu hướng xuất hiện sớm hơn, tiến triển nhanh hơn và nếu không được theo dõi định kỳ sẽ làm tăng nguy cơ biến chứng mắt trong suốt cuộc đời trẻ. Thực tế, cận thị trẻ em đang bùng nổ và không còn là chuyện “đeo kính là xong”. Tại một hội nghị khoa học ngày 26.9, PGS.TS Phạm Ngọc Đông nhấn mạnh rằng tỉ lệ học sinh trung học mắc cận thị ở khu vực thành thị khoảng 26,6%, trong khi ở nông thôn dao động 14,2–16,3%. Cùng với đó, thống kê cho thấy hiện có khoảng 5 triệu trẻ mắc tật khúc xạ, tương đương 30–40% trẻ trong độ tuổi đi học, trong đó chủ yếu là cận thị. Những con số này chỉ ra một thực tế rõ ràng: xem nhẹ việc kiểm tra thị lực trẻ là đang đánh cược với đôi mắt của con.
Một mắt tốt có thể che giấu loạn thị khúc xạ nguy hiểm
Điều khiến nhiều cha mẹ lầm tưởng con “nhìn bình thường” là hiện tượng một mắt nhìn rõ, một mắt kém nhưng vẫn sinh hoạt được. Sự bù trừ này chính là nền tảng của loạn thị khúc xạ kiểu anisometropia: khi khúc xạ hai mắt chênh lệch đáng kể, mắt tốt gánh phần lớn nhiệm vụ nhìn, khiến mắt kém bị bỏ quên. Trẻ ít khi phàn nàn, vì vẫn nhìn được bằng mắt tốt. Nguy cơ ở đây không chỉ là cận thị đơn thuần. Khi hình ảnh ở một mắt liên tục bị mờ do tật khúc xạ không được chỉnh, quá trình phát triển thần kinh thị giác của mắt đó bị chậm lại, dẫn đến nhược thị. Người lớn nếu loạn thị khúc xạ xuất hiện đột ngột sẽ dễ nhận ra qua mờ, song thị, căng mắt, đau đầu, buồn nôn. Trẻ em thì khác: chúng thích nghi nhanh, hiếm khi tự kể. Vì vậy, tin vào cảm nhận chủ quan của trẻ mà bỏ qua kiểm tra thị lực trẻ là sai lầm nghiêm trọng.
Vì sao phải theo dõi tốc độ tiến triển cận thị thay vì chờ mờ mới khám?
Quan điểm “đến khi con bảo không nhìn thấy bảng thì đi đo kính” đang góp phần đẩy cận thị trẻ em đến mức nguy hiểm. Các bác sĩ cảnh báo: nếu chỉ thay kính khi trẻ thấy mờ mà không theo dõi tốc độ tiến triển cận thị, nguy cơ tăng độ nhanh và biến chứng về mắt trong tương lai sẽ tăng rõ rệt. Điều quan trọng không chỉ là cho trẻ nhìn rõ, mà là chủ động kiểm soát, làm chậm tiến triển ngay từ giai đoạn sớm. Khi độ cận càng cao, trục nhãn cầu càng dài, đồng nghĩa nhãn cầu bị giãn, cấu trúc đáy mắt dễ tổn thương. Hậu quả là nguy cơ thoái hóa võng mạc, rách – bong võng mạc và nhiều biến chứng có thể dẫn tới mù lòa. Vì thế, kiểm tra định kỳ 6–12 tháng để đo lại độ cận, đánh giá sự thay đổi hàng năm và can thiệp kịp thời phải được xem là “nguyên tắc vàng”, chứ không phải lựa chọn mang tính hình thức.
Không kiểm tra định kỳ: Cha mẹ đang đẩy con tới biến chứng mắt lâu dài
Thói quen bỏ qua khám mắt định kỳ ở trẻ nhỏ là một trong những nguyên nhân khiến tật khúc xạ bị phát hiện muộn. Dù một mắt nhìn tốt giúp trẻ sinh hoạt bình thường, chuyên gia nhấn mạnh cha mẹ không được bỏ qua khám sức khỏe định kỳ và khám thị lực tại trường. Đặc biệt đầu năm học, đây là thời điểm thuận lợi để phát hiện trẻ nhìn bảng khó, nheo mắt, dí sát sách, ngồi gần màn hình, hay kêu mỏi mắt, đau đầu. Cận thị tiến triển nhanh không chỉ làm giảm khả năng học tập, mà còn tăng nguy cơ cận nặng và biến chứng lâu dài. Nếu không có các biện pháp can thiệp hiệu quả, tỉ lệ trẻ mắc cận thị có thể lên tới mức rất cao trong vài thập kỷ tới. Nói thẳng: mỗi lần cha mẹ trì hoãn kiểm tra thị lực trẻ, là thêm một bước đẩy mắt con đến gần hơn với thoái hóa võng mạc, nhược thị và thậm chí mù lòa về sau.
Phòng ngừa cận thị: Cha mẹ phải chủ động, không thể giao phó cho… đôi kính
Phòng ngừa cận thị không phải là “đợi bị rồi hãy chữa”, mà là một chiến lược chủ động bắt đầu từ giai đoạn tiền cận. Quản lý cận thị nên khởi động ngay khi trẻ có dấu hiệu tăng độ nhanh hoặc nguy cơ cao, thông qua sàng lọc sớm, kiểm tra định kỳ và can thiệp kịp thời. Tự mua kính theo đơn cũ, dùng kính của người khác hoặc bỏ qua chuyên khoa mắt là những thói quen nguy hiểm. Về lối sống, tăng thời gian vận động ngoài trời, giảm thời gian nhìn gần, giữ khoảng cách đọc hợp lý, tư thế ngồi đúng và ánh sáng đầy đủ là nền tảng phòng ngừa cận thị trẻ em. Tầm nhìn 10–20 năm nữa của con phụ thuộc vào lựa chọn hôm nay của cha mẹ: hoặc xem cận thị trẻ em là chuyện nhỏ và để nó tiến triển âm thầm, hoặc nghiêm túc kiểm tra thị lực trẻ và kiểm soát cận ngay từ những độ đầu tiên.
