Cận thị học đường đang gõ cửa mọi gia đình
Cận thị học đường là tình trạng suy giảm thị lực do tật khúc xạ xuất hiện và tiến triển trong lứa tuổi đến trường, gắn chặt với thói quen học tập, sử dụng thiết bị điện tử, môi trường chiếu sáng và mức độ hoạt động ngoài trời của trẻ, nếu không kiểm soát sớm sẽ dẫn đến cận thị nặng và nhiều biến chứng mắt nguy hiểm về sau.
Điều đáng nói là cận thị học đường ở Việt Nam không còn là chuyện hiếm. Bộ Y tế thống kê hiện có khoảng 5 triệu trẻ em, tương đương 30-40% trẻ trong độ tuổi đến trường, mắc tật khúc xạ và cận thị là tình trạng phổ biến nhất. Ở nhiều trường tại Hà Nội và TP.HCM, tỷ lệ học sinh mắc tật khúc xạ đã vượt 50%, phản ánh xu hướng gia tăng nhanh và trẻ hóa. Nếu cha mẹ vẫn coi đây là “chuyện ai rồi cũng bị”, chúng ta đang bỏ mặc con lớn lên với đôi mắt yếu.
Thông tin báo động này được nhấn mạnh tại lễ ra mắt Trung tâm Nhãn nhi và Kiểm soát cận thị của một bệnh viện ở Hà Nội ngày 1/8, và tiếp tục được nhắc lại trong tọa đàm “Giải pháp nâng cao thị lực thời hiện đại” tổ chức ngày 6/8. Những con số không chỉ để lo lắng, mà để cha mẹ nhìn lại thẳng thắn: chính thói quen hàng ngày trong gia đình đang đẩy trẻ vào nguy cơ cận thị sớm.
Màn hình điện tử: “thủ phạm” lớn nhất nhưng cha mẹ lại dễ bỏ qua
Nếu phải chỉ ra thói quen gây cận thị rõ nhất ở trẻ hiện nay, đó chính là thời gian dán mắt vào màn hình. TS.BS Bùi Hữu Toàn cho biết sự gia tăng nhanh chóng của cận thị gắn chặt với lối sống hiện đại, đặc biệt là việc sử dụng điện thoại thông minh, máy tính bảng và thiết bị điện tử trong thời gian dài để học lẫn chơi, cùng thói quen dùng máy tính ở khoảng cách quá gần.
Nguy hiểm hơn, trẻ thường học online xong lại chuyển sang xem video, chơi game mà không cho mắt nghỉ. Cha mẹ nhiều khi “thỏa hiệp” với con bằng cách cho thêm thời gian màn hình để đổi lấy sự ngoan ngoãn, vô tình biến nhà mình thành môi trường hoàn hảo cho cận thị học đường. Cặp kính đầu tiên thường xuất hiện khi trẻ kêu nhức mắt, mờ mắt – nghĩa là mắt đã phải chịu quá tải một thời gian dài.
Nếu cha mẹ không sớm kiểm soát, cận thị nặng tiến triển có thể kéo theo glôcôm, bong võng mạc hoặc tổn thương hoàng điểm gây suy giảm thị lực không hồi phục. Đó không còn là câu chuyện thẩm mỹ đeo kính; đó là nguy cơ mất đi đôi mắt khỏe cho cả cuộc đời.
Thiếu ánh sáng tự nhiên và tư thế học sai: “combo” phá hủy thị lực
Không chỉ màn hình, một loạt thói quen nhỏ khi học cũng góp phần âm thầm bào mòn thị lực trẻ. Trẻ thiếu hoạt động ngoài trời, ít tiếp xúc ánh sáng mặt trời, trong khi ánh sáng tự nhiên lại được xem như “liều thuốc” giúp bảo vệ mắt và làm chậm tiến triển cận thị. Trẻ càng bị “giam” trong bốn bức tường, đôi mắt càng ít cơ hội thư giãn và điều tiết ở khoảng cách xa.
Trong nhà, nhiều em ngồi học sai tư thế, cúi sát vở, học trong điều kiện thiếu sáng hoặc ánh sáng lệch, chói. Thực tế, gần 23% phòng học không đảm bảo chiếu sáng đạt chuẩn – nghĩa là ngay cả môi trường nhà trường cũng chưa thân thiện với đôi mắt. Thói quen không cho mắt nghỉ, đọc sách liên tục hàng giờ cũng khiến cơ mắt căng cứng, lâu dần dẫn tới cận thị.
Điều đáng tiếc là nhiều trẻ chỉ được đưa đi khám khi thị lực đã giảm rõ hoặc độ cận tăng rất nhanh, khiến việc điều trị và kiểm soát gặp nhiều khó khăn. Khi đó, cha mẹ thường đổ cho “cơ địa” hay “do chương trình học nặng”, trong khi chính mình không sửa những thói quen gây cận thị ngay trên bàn học gia đình.
Cha mẹ cần làm gì ngay hôm nay để bảo vệ thị lực trẻ em?
Muốn phòng ngừa cận thị trẻ hiệu quả, cha mẹ phải chấp nhận thay đổi nếp sinh hoạt của cả nhà, không chỉ siết con mà bản thân cũng phải làm gương. Trước hết, hãy đặt giới hạn rõ ràng với thiết bị điện tử: chỉ dùng khi thực sự cần cho học tập, giảm tối đa mục đích giải trí và không cho trẻ dùng trước giờ ngủ. Khi học online hoặc làm bài, áp dụng quy tắc 20-20-20: sau mỗi 20 phút nhìn màn hình, trẻ nghỉ 20 giây và nhìn vào vật cách khoảng 6m để mắt thư giãn.
Song song, hãy tập cho trẻ tư thế học khoa học: ngồi thẳng lưng, giữ khoảng cách mắt – sách 30–35 cm, bàn ghế phù hợp chiều cao và đảm bảo đủ ánh sáng từ cả đèn và ánh sáng tự nhiên. Nhà trường và gia đình nên chủ động kiểm tra, cải thiện chiếu sáng phòng học, không chờ đến khi trẻ kêu mỏi mắt mới thay đổi.
Hoạt động ngoài trời cần trở thành “nhiệm vụ bắt buộc” mỗi ngày, tối thiểu 1–2 giờ để mắt được điều tiết tự nhiên và cơ thể được vận động. Cùng với đó, một chế độ ăn nhiều rau xanh đậm, cà rốt, bí đỏ, cá, trứng, sữa và trái cây tươi giúp bổ sung vitamin A, C, E, omega-3, lutein, kẽm hỗ trợ mắt. Đây không phải lời khuyên chung chung; đó là nền tảng để bảo vệ thị lực trẻ em trong thời đại màn hình bao vây.
Sàng lọc cận thị sớm: đầu tư nhỏ, lợi ích cả đời
Một sai lầm lớn của nhiều gia đình là chỉ đưa con đi đo mắt khi thấy trẻ nheo mắt, nhìn gần sát vở hoặc than mờ – nghĩa là đã bỏ lỡ giai đoạn vàng để sàng lọc cận thị sớm. Khi cận thị đã tiến triển nhanh, nguy cơ biến chứng nặng như thoái hóa võng mạc, bong võng mạc, glôcôm, đục thủy tinh thể sớm sẽ tăng lên rõ rệt.
Khám mắt định kỳ giúp phát hiện sớm tật khúc xạ, theo dõi diễn tiến và áp dụng các biện pháp kiểm soát cận thị từ giai đoạn đầu, từ đó hạn chế biến chứng. Các chương trình khám sàng lọc tại trường học đang được mở rộng, cùng những trung tâm nhãn nhi và kiểm soát cận thị có mục tiêu đồng hành với gia đình trong quản lý cận thị cho trẻ ngay từ sớm.
Cận thị học đường đang là vấn đề sức khỏe đáng báo động, nhưng nó không phải “án phạt” bắt buộc. Khi cha mẹ hiểu rõ các thói quen gây cận thị, chủ động phòng ngừa cận thị trẻ và coi việc bảo vệ thị lực trẻ em quan trọng không kém điểm số, chúng ta hoàn toàn có thể giảm số trẻ phải đeo kính. Đầu tư cho sàng lọc cận thị sớm là lựa chọn khôn ngoan, vì đó là khoản đầu tư rẻ nhất cho một đôi mắt sáng khỏe suốt đời.
