Sống lâu không đồng nghĩa với sống khỏe
Tuổi thọ khỏe mạnh là quãng đời một người duy trì được sự năng động, khả năng tự chủ và kết nối với những người quan trọng, thay vì chỉ kéo dài thời gian sống về mặt sinh học. Tuổi thọ chỉ tính số năm sống; tuổi thọ khỏe mạnh quan tâm đến chất lượng của những năm ấy. Tại Việt Nam, tuổi thọ trung bình khoảng 75 năm, trong khi tuổi thọ khỏe mạnh chỉ quanh 65 năm. Khoảng cách tuổi thọ gần một thập kỷ này không nên được xem là cái giá tất yếu của tuổi già. Nó cho thấy thành tựu y tế giúp con người sống lâu hơn cần đi kèm với nỗ lực giữ gìn khả năng vận động, tự chăm sóc và tham gia đời sống xã hội. Nếu chỉ chờ bệnh xuất hiện rồi điều trị, chúng ta có thể kéo dài sự sống mà bỏ lỡ nhiều năm sống khỏe.
Gen có ảnh hưởng, nhưng không quyết định tất cả
Khi bàn về yếu tố di truyền sức khỏe, cần tránh hiểu nhầm rằng phần lớn nguy cơ bệnh tật và tốc độ lão hóa đã được gen an bài. Theo TS.BS Kelvin Loh, gen chi phối khoảng 20–30% nguy cơ; phần còn lại chịu ảnh hưởng lớn hơn từ lối sống, môi trường và cách mỗi người chăm sóc cơ thể. Một chuyên gia khác tại sự kiện cũng nhận định 70–80% nằm trong tầm kiểm soát của mỗi người. Vì vậy, con số 70–80% không phải tỷ lệ nguy cơ do di truyền gây ra. Lão hóa gắn chặt với bệnh tật, nhưng quỹ đạo ấy không hoàn toàn bất biến. Gen đáng được quan tâm, song dùng nó làm lý do buông xuôi là sai lầm; điều có ích hơn là tập trung vào những yếu tố có thể điều chỉnh.
Biến dị di truyền có thể âm thầm tích tụ
Di truyền vẫn có ý nghĩa vì một số biến dị có thể tác động lâu dài mà không dễ nhận ra từ sớm. Nghiên cứu trên các cộng đồng Polynesia cho thấy hiệu ứng người sáng lập có thể khiến những đột biến hiếm trở nên phổ biến hơn trong các thế hệ sau, khi một nhóm nhỏ tách ra lập quần thể mới. Các nhà nghiên cứu nêu ba biến thể liên quan đến bệnh: ADAMTSL4 có thể gây lệch thủy tinh thể, PDE6B liên quan đến suy giảm thị lực tiến triển, còn FAN1 gắn với nguy cơ suy thận nghiêm trọng. Đây là ví dụ về cách lịch sử dân số định hình nguy cơ di truyền, không phải bằng chứng rằng những biến thể ấy phổ biến ở người Việt. Bài học phù hợp là gen đôi khi mang thông tin sức khỏe kín đáo; không nên suy rộng từ một cộng đồng sang cộng đồng khác.
Bắt đầu phòng ngừa trước khi cơ thể báo động
Thu hẹp khoảng cách tuổi thọ cần chuyển từ chữa khi đã mắc bệnh sang theo dõi và phòng ngừa sớm. Cơ thể có thể được ví như chiếc xe: thay vì đợi hỏng mới sửa, hãy bảo dưỡng, theo dõi và điều chỉnh trước khi vấn đề tích tụ. Nguy cơ tim mạch, đột quỵ, tiểu đường và sa sút trí tuệ ngày càng có thể được nhận diện sớm, giúp y học dịch chuyển từ phỏng đoán sang dự báo. Việc cụ thể mỗi người có thể làm là duy trì vận động, ăn uống lành mạnh, ngủ đủ, hạn chế rượu bia và giữ các mối quan hệ tốt đẹp. Những việc này không xóa bỏ mọi ảnh hưởng di truyền, nhưng đặt trọng tâm vào các yếu tố có thể thay đổi. Đừng đợi đến tuổi già mới quan tâm: bắt đầu càng sớm, cơ hội duy trì sức khỏe và tính độc lập càng lớn.
