Tăng hơn một thập kỷ cuộc đời: Thành tựu hay lời cảnh tỉnh?
Tăng tuổi thọ trung bình là hiện tượng một cộng đồng dân cư kéo dài số năm sống của mình nhờ cải thiện sức khỏe công cộng, điều kiện sống và chăm sóc y tế, trong đó mỗi năm tuổi thọ tăng thêm không chỉ phản ánh ít tử vong sớm mà còn cho thấy sự thay đổi dài hạn về phòng ngừa bệnh mạn tính, đầu tư cho chăm sóc sức khỏe cộng đồng và cách xã hội đối xử với người cao tuổi. Trường hợp TP.HCM là một minh chứng điển hình: từ mức 66 tuổi vào cuối thập niên 1970, tuổi thọ trung bình của người dân đã tiến sát 77 tuổi, nghĩa là sau gần nửa thế kỷ họ có thêm trọn một thập kỷ cuộc đời. Con số 76,7 tuổi, cao hơn khoảng 2 năm so với bình quân cả nước 74,7 tuổi, không phải là kết quả ngẫu nhiên mà là thành quả của một chiến lược dài hơi kết hợp giữa chính sách, hệ thống y tế và ý thức cá nhân. Câu hỏi quan trọng bây giờ không còn là “sống được bao lâu” mà là “phần đời thêm ra đó có là những năm sống khỏe mạnh, độc lập và có chất lượng hay không”.
Vì sao tuổi thọ trung bình tăng mạnh ở một đô thị đông dân?
Đà tăng tuổi thọ trung bình hơn 10 năm của TP.HCM gắn liền với ba trụ cột: điều kiện sống cải thiện, chất lượng dân số tốt hơn và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế ngày càng rộng. Khi đô thị hóa mang lại hệ thống cấp nước, vệ sinh, giao thông và thông tin tốt hơn, nguy cơ tử vong sớm giảm đi rõ rệt. Song song, công tác dân số tập trung vào kế hoạch hóa gia đình, nâng cao trình độ học vấn, từ đó thúc đẩy nhận thức về chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Theo Chi cục Dân số TP.HCM, các chương trình sàng lọc và chăm sóc sức khỏe được triển khai đồng bộ đã góp phần trực tiếp kéo dài tuổi thọ trung bình tăng và giảm tỷ lệ phát hiện muộn bệnh nặng. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Năm 1979, tuổi thọ trung bình của người dân TP.HCM khoảng 66 tuổi, đến 2025 đã đạt 76,7 tuổi, tăng 10,7 năm và cao hơn khoảng 2 tuổi so với bình quân cả nước”. Những con số này cho thấy khi dịch vụ y tế không chỉ tập trung chữa bệnh mà bước sang giai đoạn phòng bệnh, lợi ích không dừng lại ở vài ca bệnh được cứu mà là hàng triệu người dân có thêm thời gian sống.
Già hóa dân số: mặt trái của việc sống lâu hơn
Tuổi thọ tăng là tin vui, nhưng kéo theo đó là một thực tế khó tránh: đô thị này chính thức bước vào thời kỳ già hóa dân số từ năm 2017 và hiện là địa phương có số người cao tuổi lớn nhất cả nước. Năm 2025, có hơn 1,57 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 11,4% dân số; dự báo số này có thể tăng lên khoảng 3 triệu vào năm 2039 và 4,6 triệu vào 2049. Khi số năm sống kéo dài, xác suất sống chung với bệnh mạn tính cũng tăng theo. Tại Việt Nam, mỗi người cao tuổi thường đồng thời mắc 3–4 bệnh mạn tính và có thể trải qua tới 10–14 năm sống cùng bệnh tật. Chi phí điều trị mỗi năm của nhóm này có thể cao gấp 8–10 lần người trẻ, khoảng 22% phải nằm viện trong một năm với trung bình 2,3 lần điều trị nội trú. Những con số đó là lời cảnh báo: nếu sức khỏe tuổi già không được chuẩn bị từ tuổi trung niên, thêm 10 năm tuổi thọ không đồng nghĩa với 10 năm hạnh phúc mà dễ trở thành 10 năm phụ thuộc, đau đớn và áp lực kinh tế cho gia đình.
Chính sách sức khỏe công cộng: từ khám miễn phí đến đội ngũ khám tận nhà
Điểm đáng chú ý là chính sách không đứng ngoài cuộc khi tuổi thọ trung bình tăng. Từ năm 2026, theo Quyết định 1116/QĐ-TTg, người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm, đồng thời được lập hồ sơ theo dõi, quản lý sức khỏe. Mục tiêu đến năm 2030 là ít nhất 90% người cao tuổi được phát hiện, điều trị và quản lý các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, ung thư, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hay sa sút trí tuệ. Vấn đề là nhiều người cao tuổi, người khuyết tật, người mắc bệnh mạn tính không còn khả năng tự đi lại, nên “quyền được khám định kỳ” có nguy cơ chỉ nằm trên giấy. Thay vì chờ người dân đến cơ sở y tế, Sở Y tế TP.HCM triển khai hình thức khám tại nhà cho những trường hợp không thể di chuyển. Theo kế hoạch, các địa phương sẽ thành lập đội khám lưu động, đến trực tiếp từng hộ gia đình để thực hiện gói khám định kỳ, lập hồ sơ sức khỏe điện tử, hướng tới mục tiêu 100% người dân được quản lý sức khỏe liên tục theo vòng đời. Đây là bước thay đổi tư duy quan trọng của chăm sóc sức khỏe cộng đồng: y tế phải chủ động tìm đến người bệnh.
Bài học sống lâu hơn cho từng người: phòng ngừa bệnh mạn tính ngay từ tuổi trung niên
Từ câu chuyện một địa phương tăng hơn 10 năm tuổi thọ, bài học rõ ràng là: sống lâu hơn phải bắt đầu từ việc phòng ngừa bệnh mạn tính sớm chứ không chờ đến khi tóc bạc. Chăm sóc sức khỏe tuổi già về bản chất phải khởi động trước khi ta chính thức bước vào nhóm “người cao tuổi”; kiểm soát sớm các yếu tố nguy cơ, duy trì khả năng vận động ở tuổi trung niên là khoản đầu tư quyết định chất lượng sống của 10–20 năm về sau. Ở cấp cộng đồng, việc xây dựng mạng lưới hỗ trợ người cao tuổi đã và đang được đẩy mạnh. Đến tháng 3/2026, thành phố có 102 câu lạc bộ “Người cao tuổi giúp người cao tuổi” và 102 tổ tình nguyện, hỗ trợ hơn 4.000 người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn. Thành phố cũng đặt mục tiêu phát triển hơn 30 cơ sở chăm sóc người cao tuổi đến năm 2030. Ở cấp cá nhân, những nguyên tắc rất cụ thể cần được xem như “kỷ luật suốt đời”: khám sức khỏe định kỳ hàng năm, tuân thủ điều trị bệnh không lây nhiễm, duy trì vận động hằng ngày, hạn chế thuốc lá và rượu, tạo mạng lưới xã hội để tránh cô đơn. Tuổi thọ trung bình tăng chỉ có ý nghĩa khi từng người biến quyền lợi trên giấy thành thói quen thực tế.
