Tự chủ nghiên cứu là quyền được chọn bài toán của chính mình
Tự chủ nghiên cứu là việc nhà khoa học được quyền lựa chọn hướng đi, bài toán, cộng sự và cách tổ chức nguồn lực của mình, trên cơ sở gắn trách nhiệm với kết quả đầu ra và tác động xã hội, thay vì chỉ thực hiện các nhiệm vụ được giao từ trên xuống theo khuôn mẫu hành chính cứng nhắc. Khi nói đến tự chủ nghiên cứu, chúng ta không nói về một khẩu hiệu đẹp, mà là bốn quyền rất cụ thể: chọn hướng nghiên cứu; tuyển và trả lương cho cộng sự; chi tiêu theo khoán đến sản phẩm cuối cùng; sở hữu và thương mại hóa kết quả. Nếu những quyền này không được bảo đảm, mọi lời kêu gọi đổi mới sáng tạo đều dễ trở thành hình thức. Vấn đề không phải nhà khoa học Việt thiếu năng lực, mà là họ thường bị buộc phải giải những đề tài nhỏ, tách rời các bài toán lớn của đất nước.
Đặt hàng bài toán thay vì đề tài: động lực mới cho nhà khoa học Việt
Chuyển từ mô hình “đặt hàng đề tài” sang “đặt hàng bài toán” là bước ngoặt quan trọng nếu chúng ta nghiêm túc muốn tự chủ nghiên cứu. Theo PGS.TS Trần Quốc Bình, điều quan trọng nhất là chuyển từ tư duy đặt hàng đề tài sang đặt hàng bài toán, ưu tiên các bài toán lớn và chương trình dài hạn. Đề tài thường bị thiết kế quanh một khung thủ tục, chia nhỏ vấn đề cho vừa kinh phí và thời gian, khiến nhà khoa học phải “làm cho xong” hơn là dám nghĩ lớn. Ngược lại, đặt hàng bài toán buộc hệ thống phải mô tả rõ nhu cầu thực tiễn, mục tiêu, dữ liệu, tiêu chí nghiệm thu và lộ trình chuyển giao. Đề xuất “Ngân hàng bài toán quốc gia” với khoảng 20 bài toán lớn và 30 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược công khai trên một nền tảng số duy nhất cho thấy cách tư duy mới: không có “chợ” thì không thể có giao dịch tri thức.
Trao quyền cho nhóm nghiên cứu mạnh và vai trò tổng công trình sư
Nếu bài toán là trung tâm, thì người giải bài toán phải được trao quyền tương xứng. PGS.TS Trần Quốc Bình đề nghị giao các nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp quốc gia trọng điểm với kinh phí phù hợp và thời gian đủ dài, 3–5 năm, kèm các gói đầu tư phòng thí nghiệm và hỗ trợ tiến sĩ trẻ, sau tiến sĩ cho các nhóm nghiên cứu mạnh. Đây là cách để kết quả khoa học không dừng ở báo cáo nghiệm thu, mà đi trọn chuỗi nghiên cứu → nguyên mẫu → thử nghiệm → hoàn thiện → chuyển giao. Ở cấp nhiệm vụ lớn như AI, bán dẫn hay 6G, khái niệm “tổng công trình sư” xuất hiện như người tổ chức, chỉ huy và kết nối các nhóm nghiên cứu trẻ. Nhưng vị trí này chỉ có ý nghĩa khi đi kèm quyền tự chủ thực chất trong việc lựa chọn cộng sự, đối tác và tổ chức đội ngũ. Một tổng công trình sư không thể dẫn dắt nếu bị trói bởi cơ chế phê duyệt chi tiết từng bước và từng người.
Huy động trí tuệ Việt toàn cầu qua hợp tác khoa học song hành
Tự chủ nghiên cứu không dừng trong biên giới. Trong bối cảnh AI, bán dẫn và các công nghệ chiến lược phát triển nhanh, Đại biểu Quốc hội Trần Văn Khải cho rằng cần chuyển mạnh từ tư duy “thu hút chuyên gia về nước” sang “huy động trí tuệ Việt Nam toàn cầu”, bởi cái cần chảy về là tri thức, không nhất thiết là hộ khẩu. Một nhà khoa học Việt ở nước ngoài không nhất thiết phải trở về toàn thời gian mới có thể đóng góp lâu dài cho Tổ quốc. Những mô hình như “phòng thí nghiệm song sinh”, nơi một nhóm ở trong nước và một nhóm ở nước ngoài cùng chia sẻ đề bài, dữ liệu, họp trực tuyến hằng tuần và luân phiên trao đổi trực tiếp 4–8 tuần mỗi năm, cho thấy hợp tác khoa học có thể song hành mà không ai phải từ bỏ sự nghiệp hiện tại. Các ví dụ như mạng lưới hợp tác quốc tế và trung tâm nghiên cứu tại Quy Nhơn, hay vai trò của những viện nghiên cứu cao cấp trong nước, chứng minh trí thức Việt kiều có thể tạo ra cả hệ sinh thái chứ không chỉ là vài chuyến thăm ngắn ngày.
Bài toán đủ lớn: điều kiện để giữ chân và giải phóng năng lực nhà khoa học Việt
Điểm nghẽn lớn nhất của tự chủ nghiên cứu ở Việt Nam không phải thiếu chính sách, mà là thiếu những bài toán đủ lớn. Trong các lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn hay 6G, câu hỏi không thể dừng ở “chúng ta có làm được không?”, mà phải là “chúng ta muốn làm chủ khâu nào và để giải bài toán gì?”. Một gói lương hậu hĩnh kèm một đề tài nhỏ là cách nhanh nhất để mất người giỏi; một bài toán tầm quốc gia kèm quyền quyết định thực chất sẽ giữ chân họ. Kinh nghiệm từ Chương trình phát triển khoa học cơ bản cho thấy, khi nghiên cứu được thiết kế gắn với các bài toán như dự báo ngập lụt, cảnh báo trượt đất hay dự báo dòng chảy mùa cạn, kết quả không chỉ là 24 bài báo quốc tế, 29 bài báo trong nước, 23 thạc sĩ và 15 tiến sĩ, mà còn là các bộ công cụ cảnh báo sớm, WebGIS, cơ sở dữ liệu và giải pháp giảm thiểu thiệt hại cho nông nghiệp và thủy điện. Tự chủ nghiên cứu, nếu không đi cùng những bài toán như thế, sẽ chỉ là tự chủ trên giấy.
