Giữ chân nhân tài khoa học Việt Nam bắt đầu từ “bài toán” chứ không phải “biên chế”
Giữ chân nhân tài khoa học Việt Nam là việc xây dựng một hệ sinh thái nghiên cứu nơi các nhà khoa học được giao những bài toán nghiên cứu lớn có ý nghĩa với đất nước, được làm việc trong các nhóm mạnh, có chuỗi giá trị tri thức hoàn chỉnh từ ý tưởng đến ứng dụng và được kết nối với mạng lưới hợp tác toàn cầu, thay vì chỉ tập trung vào đào tạo hay ưu đãi hành chính cho từng cá nhân đơn lẻ. Đây không phải câu chuyện “giữ người cho đủ biên chế”, mà là tạo ra lý do để người giỏi muốn ở lại và người ở xa muốn tham gia. Khi nhân tài khoa học Việt Nam cảm thấy họ có thể giải quyết những vấn đề sống còn của xã hội, họ sẽ tự nguyện gắn bó lâu dài hơn bất kỳ cam kết hành chính nào.
Bối cảnh hiện nay cho thấy áp lực không nhỏ. Tỷ lệ nghiên cứu viên trên một vạn dân của Việt Nam chỉ khoảng 8–10 người, trong khi con số này ở Hàn Quốc trên 70 và Singapore khoảng 50 người. Khoảng cách nhân lực này không thể bù bằng khẩu hiệu hay phong trào ngắn hạn. Nếu tiếp tục coi chính sách nhân lực khoa học là vài suất học bổng, vài chương trình thu hút lẻ tẻ, chúng ta sẽ thua trong cuộc cạnh tranh toàn cầu về chất xám. Cần một bước ngoặt: chuyển trọng tâm từ “đào tạo thêm người” sang “thiết kế hệ thống để người giỏi phát huy tối đa giá trị và được ghi nhận xứng đáng”.
Từ đặt hàng đề tài sang đặt hàng bài toán nghiên cứu lớn
Một trong những gợi ý quan trọng đến từ kinh nghiệm triển khai Chương trình phát triển khoa học cơ bản 2017–2025 (Chương trình 562) mà Bộ Khoa học và Công nghệ vừa tổng kết, với sự tham gia của Trường ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN. Tại đây, nhà trường đã thực hiện 12 đề tài cấp quốc gia, tạo ra 24 bài báo quốc tế, 29 bài báo trong nước, đào tạo 23 thạc sĩ và 15 tiến sĩ, đồng thời phát triển nhiều sản phẩm định hướng ứng dụng như kit real-time PCR, vật liệu xử lý hợp chất hữu cơ độc hại, cơ sở dữ liệu mã vạch ADN của 200 loài côn trùng đặc hữu và các mô hình WebGIS cảnh báo rủi ro tai biến. Những con số này cho thấy khi nghiên cứu cơ bản được đặt đúng chỗ, nó có thể tạo ra tác động rất cụ thể cho xã hội, chứ không chỉ nằm trên các tạp chí.
Từ thực tiễn đó, PGS.TS Trần Quốc Bình đề xuất ba hướng đi đáng chú ý. Thứ nhất, chuyển từ tư duy đặt hàng đề tài sang đặt hàng bài toán, tức không giao cho nhà khoa học những đề mục nhỏ lẻ mà giao các bài toán nghiên cứu lớn gắn với nhu cầu dài hạn của đất nước. Thứ hai, đầu tư theo chuỗi giá trị tri thức, nghĩa là không dừng hỗ trợ khi đề tài nghiệm thu mà tiếp tục cấp kinh phí cho dữ liệu, nguyên mẫu, thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ và chuyển giao. Thứ ba, trao quyền chủ động lớn hơn cho các nhóm nghiên cứu mạnh, với nhiệm vụ trọng điểm 3–5 năm, kinh phí tương xứng và đầu tư phòng thí nghiệm, tiến sĩ trẻ, sau tiến sĩ. Đây là cách tiếp cận coi nhà khoa học như “đội quân tinh nhuệ” được giao mục tiêu chiến lược, thay vì “nhân viên làm dự án nhỏ”.
Đầu tư chuỗi giá trị tri thức: từ cảnh báo trượt đất đến dòng chảy mùa cạn
Khi nói đến giữ chân nhà nghiên cứu, nhiều người nghĩ ngay đến lương và phụ cấp. Nhưng với khoa học, điều giữ người giỏi ở lại thường là cảm giác công việc của họ tạo ra thay đổi thật sự cho đời sống. Các nghiên cứu về trượt lở đất tại Trường ĐH Khoa học Tự nhiên là ví dụ rõ ràng: thay vì chỉ lập bản đồ nơi đã xảy ra trượt đất, các nhà khoa học đi sâu vào cơ chế hình thành, động lực, ngưỡng mưa gây trượt, rồi tích hợp viễn thám, trí tuệ nhân tạo và cơ học đất không bão hòa để xây dựng bộ công cụ cảnh báo sớm trước 48 giờ ở một số vùng. Kết quả là chính quyền biết khu vực nào có nguy cơ, người dân được cảnh báo, cơ sở hạ tầng được bảo vệ và phương án ứng phó được kích hoạt trước khi thiên tai xảy ra.
Tương tự, với hạn hán và nguồn nước, các nhóm nghiên cứu đã xây dựng phương pháp và công nghệ dự báo dòng chảy mùa cạn với thời hạn 10 ngày, tháng và mùa đến biên giới Việt – Trung, đồng thời phát triển WebGIS và giải pháp giảm thiểu thiệt hại cho nông nghiệp và thủy điện. Đây là minh chứng cho triết lý đầu tư theo chuỗi giá trị tri thức: từ nghiên cứu cơ bản đến công cụ phục vụ quyết sách. Khi nhà khoa học thấy sản phẩm của mình đi vào quy hoạch, vào hệ thống cảnh báo, vào sản xuất, họ có thêm động lực ở lại. Ngược lại, nếu đề tài kết thúc ở báo cáo nghiệm thu, không có cơ chế nối tiếp sang nguyên mẫu, thử nghiệm, chuyển giao, thì cả tri thức lẫn nhân tài đều bị lãng phí. Việc ưu tiên cơ chế hỗ trợ liên tục từ nghiên cứu đến chuyển giao, như đề xuất từ kinh nghiệm Chương trình 562, vì thế là đòi hỏi cấp bách cho giai đoạn mới.
Nhân tài khoa học Việt Nam ở khắp thế giới: cần bài toán đủ lớn và khung hợp tác mới
Một thực tế ít được nhìn nhận đúng mức: Việt Nam có khoảng 400.000–500.000 người làm việc trong lĩnh vực khoa học công nghệ tại các nước phát triển. Đây là kho tài nguyên trí tuệ khổng lồ của nhân tài khoa học Việt Nam, nhưng chúng ta mới khai thác rất ít. Nghị quyết 23 về công tác người Việt Nam ở nước ngoài đã đặt nguồn lực trí tuệ này vào vị trí ngày càng quan trọng trong tiến trình phát triển đất nước. Trong bối cảnh AI, bán dẫn và các công nghệ chiến lược phát triển nhanh, yêu cầu huy động trí tuệ Việt toàn cầu càng trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, nếu tiếp tục hỏi “bao giờ anh về nước?”, chúng ta sẽ nhận lại nhiều cái lắc đầu lịch sự. Câu hỏi đúng phải là: “Anh muốn giải bài toán nào của đất nước?” – như gợi ý của TS. Trần Văn Khải.
Để câu hỏi đó có ý nghĩa, cần những cơ chế cụ thể. Đề xuất “Ngân hàng bài toán quốc gia” là một bước đi đáng suy nghĩ: công khai trên một nền tảng số duy nhất 20 bài toán lớn, 30 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược và nhu cầu công nghệ của các bộ, địa phương, doanh nghiệp, với mục tiêu, ngân sách, chủ đầu tư, tiêu chí nghiệm thu, thời hạn rõ ràng. Không có “chợ” thì không thể có giao dịch. Cùng với đó là các chức danh “chuyên gia không thường trú”, cơ chế đồng chủ nhiệm nhiệm vụ dùng ngân sách nhà nước, mô hình “phòng thí nghiệm song sinh” – một nhóm ở nước ngoài, một nhóm trong nước, cùng đề bài, cùng dữ liệu, họp trực tuyến hằng tuần và luân phiên trao đổi trực tiếp 4–8 tuần mỗi năm. Đây là khung hợp tác toàn cầu thực chất, nơi tri thức chảy về mà không ép người ta phải đổi hộ khẩu.
Con người là yếu tố sống còn: đào tạo thôi chưa đủ để giữ chân nhà nghiên cứu
Ở cấp độ dự án, thông điệp của GS, Viện sĩ Nguyễn Quốc Sỹ rất thẳng thắn: yếu tố con người không chỉ “thường quyết định” mà là yếu tố then chốt, mang tính sống còn đối với thành bại của mọi dự án khoa học – công nghệ quy mô lớn. Ông nhấn mạnh, nếu chất lượng nhân lực cao thì dự án thực hiện nhanh và hiệu quả đi vào thực tế. Điều này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng lại mâu thuẫn với cách chúng ta đang tổ chức nhiều chương trình: đầu tư mạnh cho thiết bị, công trình, nhưng yếu ở khâu xây dựng đội ngũ đa tầng, đa ngành, có quản lý dự án chuyên nghiệp, chuyên gia chuyển giao công nghệ và thương mại hóa. Khi thiếu những mắt xích này, ngay cả công nghệ tốt cũng khó đi từ phòng thí nghiệm ra thị trường.
Đào tạo thêm thạc sĩ, tiến sĩ là cần, nhưng không đủ. Nếu hệ thống không có cơ chế giao nhiệm vụ lớn, trả thù lao theo kết quả, tạo môi trường để người giỏi làm việc lớn, họ sẽ rời đi hoặc chuyển sang khu vực khác. Như một nhận định đáng chú ý: nếu chỉ cạnh tranh bằng tiền, Việt Nam sẽ không bao giờ thắng; điều chúng ta có thể thắng là cơ hội làm điều lớn lao cho đất nước và được ghi tên vào việc đó. Vì vậy, chiến lược giữ chân nhà nghiên cứu phải xoay quanh ba trụ cột: bài toán đủ lớn, chuỗi giá trị tri thức thông suốt, và khung hợp tác toàn cầu mở. Khi đó, nhân tài khoa học Việt Nam – trong nước hay ở nước ngoài – sẽ nhìn thấy ở đây không chỉ là nơi sinh ra mình, mà là nơi xứng đáng để dồn tâm sức nghiên cứu lâu dài.
