Tự chủ công nghệ chiến lược là gì và vì sao Việt Nam phải theo đuổi?
Tự chủ công nghệ chiến lược là năng lực quốc gia chủ động thiết kế, phát triển, sở hữu và quản lý những công nghệ cốt lõi có ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh, kinh tế và năng lực cạnh tranh dài hạn, thay vì phụ thuộc vào nhập khẩu hoặc chuỗi cung ứng bên ngoài. Với Việt Nam, tự chủ công nghệ chiến lược không phải khẩu hiệu mà là điều kiện sinh tử để tránh bị kẹt ở đáy chuỗi giá trị, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và cạnh tranh địa chính trị ngày càng gắn chặt với khoa học – công nghệ. Đặt mục tiêu đổi mới sáng tạo Việt Nam lên tầm chiến lược đồng nghĩa Nhà nước phải xem công nghệ như năng lực quyền lực cứng lẫn quyền lực mềm, chứ không chỉ là công cụ hỗ trợ sản xuất.
Điểm then chốt là: nếu chỉ nói về tự chủ công nghệ chiến lược mà không thay đổi cách ra quyết định, cách phân bổ nguồn lực và cách vận hành bộ máy khoa học – công nghệ, mọi kế hoạch sẽ dừng ở mức khẩu hiệu. Cải cách thể chế khoa học, xây dựng hệ thống thông tin quốc gia, đổi mới cơ chế tài chính nghiên cứu công nghệ và khung kiến trúc số chung phải gắn với nhau như một chỉnh thể. Chỉ khi đó, các chính sách hiện nay mới tạo được môi trường thuận lợi để hình thành những công nghệ do người Việt nghiên cứu, doanh nghiệp Việt thương mại hóa và hệ thống Việt Nam quản trị.
Cải cách thể chế khoa học: từ tư duy quản lý sang quản trị đổi mới
Muốn tự chủ công nghệ chiến lược, điều đầu tiên phải tự chủ là tư duy quản lý nhà nước về khoa học – công nghệ. Cải cách thể chế khoa học không nên chỉ dừng ở việc sửa vài quy định tài chính hay thủ tục hành chính, mà phải chuyển trọng tâm từ quản lý chi tiết sang quản trị theo mục tiêu, dựa trên niềm tin và trách nhiệm giải trình của nhà khoa học lẫn tổ chức nghiên cứu. Điều này đòi hỏi xem nhà khoa học như đối tác đồng thiết kế chính sách, chứ không chỉ là đối tượng thực thi đề tài.
Cách tổ chức bộ máy cũng cần được nhìn lại: cơ quan quản lý không nên ôm cả việc cấp phép, cấp kinh phí, nghiệm thu, mà phải tách bạch chức năng hoạch định chính sách, tài trợ và đánh giá độc lập. Khi cải cách thể chế khoa học gắn với cải cách hành chính, các dự án công nghệ chiến lược sẽ ít phải “xin – cho” hơn và có không gian thử nghiệm linh hoạt hơn. Quan trọng hơn, thể chế phải chấp nhận sai số sáng tạo: nếu mọi thất bại đều bị coi là sai phạm, không ai dám nghiên cứu những hướng đi mới mẻ nhưng rủi ro cao.
Hệ thống thông tin quốc gia và khung kiến trúc số: hạ tầng mềm của tự chủ công nghệ
Nếu coi công nghệ là “não bộ” của nền kinh tế, thì hệ thống thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chính là bộ nhớ chung. Việc xây dựng một hệ thống như vậy không chỉ để thống kê đề tài hay lưu trữ báo cáo, mà để kết nối dữ liệu nghiên cứu, kết nối nhà khoa học với doanh nghiệp, và giúp cơ quan quản lý ra quyết định dựa trên bằng chứng. Hệ thống thông tin quốc gia cần phản ánh bức tranh đầy đủ về tài chính nghiên cứu công nghệ, kết quả đổi mới sáng tạo Việt Nam, cũng như các khoảng trống công nghệ mà quốc gia phải ưu tiên lấp đầy.
Song song với đó, khung kiến trúc số chung ở cấp quốc gia đóng vai trò khung xương cho mọi sáng kiến công nghệ công và tư. Nếu không có kiến trúc số, các nền tảng, cơ sở dữ liệu, hệ thống quản lý sẽ phát triển rời rạc, mỗi nơi một chuẩn, khiến chi phí tích hợp tăng và cản trở tự chủ công nghệ chiến lược. Khung kiến trúc số cần quy định lớp dữ liệu dùng chung, chuẩn kỹ thuật, cơ chế bảo mật và chia sẻ, đồng thời tạo không gian cho giải pháp mới. Ở chiều ngược lại, hệ thống thông tin quốc gia chỉ phát huy tác dụng khi được thiết kế bám sát khung kiến trúc số này.
Đổi mới tài chính nghiên cứu và hợp tác quốc tế về công nghệ tiên tiến
Tài chính nghiên cứu công nghệ từng bị kẹt trong vòng xoáy ngắn hạn: chia nhỏ nguồn lực, tài trợ dàn trải, thủ tục phức tạp khiến nhà khoa học mất nhiều thời gian giải trình hơn là nghiên cứu. Đổi mới cơ chế tài chính nghiên cứu công nghệ phải coi các dự án công nghệ chiến lược như đầu tư dài hạn, chấp nhận chu kỳ nghiên cứu – thử nghiệm – thương mại hóa kéo dài và khó dự đoán. Điều này đồng nghĩa chuyển trọng tâm từ kiểm soát chi tiết hóa đơn sang đánh giá kết quả đầu ra, cho phép linh hoạt điều chỉnh hạng mục chi trong quá trình triển khai.
Tuy nhiên, tự chủ công nghệ chiến lược không đồng nghĩa tự cô lập. Hợp tác quốc tế về quản trị AI và các công nghệ tiên tiến là cách để Việt Nam tiếp cận chuẩn mực toàn cầu, đồng thời bảo vệ lợi ích của mình trong những luật chơi mới. Hợp tác phải diễn ra trên cả ba tầng: chia sẻ kinh nghiệm xây dựng khung pháp lý, tham gia mạng lưới nghiên cứu, và cùng phát triển hạ tầng thử nghiệm công nghệ. Nếu khéo kết hợp nguồn lực bên ngoài với đổi mới sáng tạo Việt Nam bên trong, các cơ chế tài chính nghiên cứu công nghệ mới tạo được hiệu ứng lan tỏa, đưa những công nghệ do Việt Nam phát triển bước ra không gian khu vực.
Kết luận: Tự chủ công nghệ chiến lược là bài kiểm tra tính nhất quán của cải cách
Tự chủ công nghệ chiến lược không chỉ là mục tiêu trong các văn bản chiến lược; đó là bài kiểm tra mức độ nhất quán giữa lời nói và hành động của cả hệ thống. Khi cải cách thể chế khoa học đi cùng hệ thống thông tin quốc gia minh bạch, khi tài chính nghiên cứu công nghệ ưu tiên dài hạn, khi khung kiến trúc số chung ngăn được tình trạng manh mún, và khi hợp tác quốc tế về công nghệ tiên tiến đặt lợi ích quốc gia lên hàng đầu, thì tự chủ công nghệ mới có cơ hội thành hiện thực.
Nếu không, mọi khẩu hiệu về đổi mới sáng tạo Việt Nam sẽ bị xói mòn bởi những thủ tục, thói quen và lợi ích cũ. Lựa chọn thuộc về chúng ta: hoặc chấp nhận điều chỉnh sâu hệ thống để nuôi dưỡng công nghệ do người Việt làm chủ, hoặc tiếp tục đứng ở “vùng an toàn” và chấp nhận bị định đoạt tương lai bằng công nghệ của người khác.
