Nhà gỗ di sản: di sản sống chứ không phải bảo tàng
Nhà gỗ di sản là những công trình gỗ tự nhiên được tạo dựng bằng kỹ thuật chạm khắc truyền thống, sử dụng vật liệu bản địa và tay nghề thợ mộc Việt Nam, vừa lưu giữ ký ức văn hóa, tín ngưỡng và lối sống, vừa thích ứng với nhu cầu sinh hoạt, du lịch và kinh tế đương đại, để di sản không nằm yên trong bảo tàng mà tiếp tục sống trong đời sống cộng đồng. Trong bức tranh đó, gỗ mít truyền thống, gỗ tàu cũ mặn mòi vị biển và những gốc tre xù xì đang âm thầm định nghĩa lại cách chúng ta đối thoại với quá khứ. Điều đáng nói: chính thợ mộc là người quyết định di sản sẽ sống chủ động hay bị đóng khung thành hàng hóa trang trí. Khi họ chọn lắng nghe từng thớ gỗ, từng gốc tre, nhà gỗ di sản trở thành câu chuyện, không chỉ là sản phẩm.
Ông Minh Mít và hành trình đánh thức gỗ mít truyền thống
Nếu phải chọn một hình ảnh cho sự bền bỉ của nghề mộc truyền thống, nhiều người sẽ nghĩ đến ông Nguyễn Văn Minh, người thợ làng Bến Đền sinh năm 1969, thường được gọi thân mật là Minh Mít. Từ ký ức tuổi thơ gắn với tiếng cưa, tiếng đục trong gia đình làm mộc, ông đã chọn một lối đi tưởng như "ngược dòng": chuyên chế tác nhà thờ bằng gốc gỗ mít sẵn có, thay vì chạy theo các loại gỗ ngoại thời thượng. Quyết định đó không chỉ mang tính kinh tế. Khi ông tận dụng những gốc mít bị bỏ quên ngoài vườn để dựng nên các công trình mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống, ông đang khẳng định rằng nhà gỗ di sản phải bắt đầu từ chất liệu gắn với đời sống nông thôn Việt, chứ không phải từ những khối gỗ xa lạ.
Điều làm nên bản sắc trong mỗi ngôi nhà thờ của ông Minh không nằm ở kích thước hay độ hoành tráng, mà ở cách ông đối xử với từng thớ gỗ mít. Ông nhận thấy gỗ mít có hương thơm nhẹ, thớ tương đối mềm, thuận lợi cho việc đục đẽo, chạm khắc. Từ đó, ông xây dựng quy trình chọn gỗ, gia công cấu kiện, tạo mộng, lắp ghép và chạm khắc hoa văn thủ công, với nguyên tắc "không có ngôi nhà nào hoàn toàn giống ngôi nhà nào". Mỗi năm, xưởng của ông sản xuất khoảng 20-25 nhà thờ cùng hàng trăm sản phẩm đồ thờ nội thất, tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương và chứng minh rằng gỗ mít truyền thống hoàn toàn có thể trở thành nền tảng kinh tế chứ không chỉ là hoài niệm.
Thợ mộc Kim Bồng: tái sinh gỗ tàu cũ thành nội thất gỗ tự nhiên
Trong khi Minh Mít đi từ gốc cây trong vườn, những người thợ mộc Kim Bồng lại bắt đầu từ thân tàu đã khép lại hành trình thi gan với sóng gió trên biển. Ý tưởng "hóa xác" tàu cũ thành sản phẩm nội, ngoại thất xuất hiện giữa thời điểm dịch bệnh khiến thợ mộc thiếu việc, nhưng nhanh chóng vượt ra khỏi giải pháp tình thế: nó trở thành một triết lý làm nghề mới. Gỗ ván từ tàu cũ, với vết đinh, lớp sơn bạc màu và dấu vết thời gian, được họ xem là chất liệu kể chuyện, phù hợp với vẻ mộc mạc mà khách hàng yêu thích vẻ đẹp tự nhiên đang tìm kiếm. Ở đây, nội thất gỗ tự nhiên không còn là bề mặt bóng bẩy vô cảm, mà là những mảng gỗ mang ký ức biển, được đặt vào không gian sống như một lời nhắc về hành trình lao động và môi trường.
Điểm đáng nể là thợ mộc Kim Bồng không bỏ qua kỹ thuật chạm khắc truyền thống khi làm việc với nguồn gỗ "khó nhằn" này. Gỗ tàu thuyền thu hồi có đặc tính riêng, thường còn đinh, sắt, lớp sơn cũ và mức độ hư hại khác nhau, nên phải được kiểm tra, phân loại và xử lý kỹ lưỡng trước khi chế tác. Không có tấm gỗ nào giống nhau, nên thiết kế không bắt đầu từ khuôn mẫu sẵn có mà được định hình từ chính đặc điểm vật liệu. Kinh nghiệm chọn gỗ, làm mộng, ghép nối và chạm khắc được vận dụng để tạo ra hàng nghìn sản phẩm nội, ngoại thất và đồ trang trí mỗi năm, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường, phát triển bền vững. Đây là minh chứng rõ ràng rằng nghề mộc Việt Nam có thể tạo ra giá trị kinh tế mới mà không phải đánh đổi di sản.
Huỳnh Phương Đỏ: từ gốc tre xù xì đến ký ức Việt cho du khách
Nếu gỗ mít và gỗ tàu cũ gắn với nhà gỗ di sản và nội thất, thì tre lại mở ra một chiều kích khác của văn hóa Việt: ký ức tập thể. Gần 40 năm qua, tại Hội An, nghệ nhân Huỳnh Phương Đỏ đã "thổi hồn" vào những gốc tre xù xì tưởng bỏ đi, tạc nên Mẹ Âu Cơ, Vua Quang Trung, Chí Phèo, Thị Nở… để kể câu chuyện xứ sở với du khách thập phương. Ông bắt đầu công việc này từ năm 16 tuổi và đến nay, ở tuổi 53, đã có gần 37 năm gắn bó với nghề. Điều đáng nói là ông không ép mọi gốc tre theo một khuôn mẫu. Mỗi gốc, với hình dáng cong, nhiều mắt, rễ xù xì, được ông quan sát, tìm hình hài phù hợp rồi dùng tay nghề và trí tưởng tượng để hoàn thiện tác phẩm.
Ở xưởng trưng bày tràn ngập hàng trăm tác phẩm, tre không còn là vật liệu rẻ tiền mà trở thành không gian văn hóa tre nứa ấn tượng. Nhân vật ông chọn – từ Mẹ Âu Cơ, các Vua Hùng đến Chí Phèo, Thị Nở – đều thuộc nhiều lớp ký ức khác nhau của người Việt, từ truyền thuyết nguồn cội đến lịch sử và văn học hiện thực. Mỗi tác phẩm là một mảnh ghép sống động về tâm hồn và mảnh đất con người Việt Nam, được kể bằng chất liệu rất quen thuộc: tre. Tuy nhiên, ông cũng đối mặt với nghịch lý của thị trường: sản phẩm muốn đến được với công chúng phải thu hút, dễ tiếp cận và phù hợp thị hiếu, nhưng nếu chỉ chạy theo thị trường, những câu chuyện làm nên bản sắc có nguy cơ bị mờ đi. Lựa chọn của ông là giữ vững niềm tin rằng văn hóa muốn sống lâu phải được kể bằng hình thức mới, gần gũi nhưng không đánh mất chiều sâu.
Giữ lửa văn hóa nhà gỗ Việt trong thời kinh tế thị trường
Nhìn vào hành trình của Minh Mít, thợ mộc Kim Bồng và Huỳnh Phương Đỏ, dễ thấy một điểm chung: họ đều từ chối để nghề mộc truyền thống bị thu hẹp thành dịch vụ gia công vô danh. Minh Mít dùng gỗ mít truyền thống để dựng nhà thờ, vừa khôi phục nghề mộc làng Bến Đền vừa tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương. Thợ Kim Bồng biến gỗ tàu cũ thành nội thất gỗ tự nhiên, mở ra hướng đi mới cho nghề thủ công, mang đến trải nghiệm khác biệt cho người sử dụng và góp phần nâng cao nhận thức về phát triển bền vững. Huỳnh Phương Đỏ thì dùng gốc tre để đưa ký ức Việt đi xa hơn, kể câu chuyện văn hóa với bạn bè quốc tế bằng những hình tượng gần gũi.
Điểm yếu của mô hình này là nó đòi hỏi thời gian, tay nghề và sự kiên định trước sức ép thị trường: gỗ tàu cũ cần xử lý cẩn trọng từng công đoạn, nhà thờ gỗ mít phải nghiên cứu, thiết kế riêng cho từng gia chủ, điêu khắc tre phải cân bằng giữa thị hiếu và bản sắc. Nhưng chính những "bất tiện" đó lại là giá phải trả để di sản sống thật, không bị làm phẳng thành sản phẩm công nghiệp. Những câu chuyện của họ gửi đến chúng ta một thông điệp rõ ràng: nếu muốn nhà gỗ di sản tiếp tục tồn tại như một phần đời sống, không chỉ là phông nền du lịch, xã hội cần trân trọng thợ mộc Việt Nam như những người giữ hồn văn hóa, đồng thời sẵn sàng trả công xứng đáng cho sự tỉ mỉ, chậm rãi và trung thành với chất liệu bản địa.
