Từ làng nghề 300 năm đến tham vọng mạng lưới thủ công thế giới
Làng nghề gốm sứ Bình Dương là hệ thống các cơ sở sản xuất gốm hình thành từ thế kỷ XVIII, phát triển mạnh từ nửa cuối thế kỷ XIX, hiện đang hiện đại hóa quy trình để tham gia Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, qua đó nâng tầm di sản thủ công Việt Nam trên bản đồ quốc tế.
Điểm đáng nói không phải là chuyện “điền vào một bộ hồ sơ”, mà là lựa chọn chiến lược: biến gốm sứ Bình Dương từ một làng nghề lâu đời thành một mắt xích trong mạng lưới thủ công thế giới. UBND TP.HCM đã chính thức ban hành kế hoạch phân công nhiệm vụ xây dựng hồ sơ Làng nghề thủ công gốm sứ Bình Dương để tham gia Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo của Hội đồng Thủ công Thế giới (WCC). Đây là câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi “vì sao là lúc này”: vì sau hơn 300 năm, di sản này hoặc bước ra quốc tế, hoặc chấp nhận bị co hẹp trong một thị trường nội địa ngày càng cạnh tranh.
Quy trình lập hồ sơ: hơn cả một cuộc “rà soát giấy tờ”
Việc xây dựng hồ sơ cho gốm sứ Bình Dương để trình WCC không phải là thủ tục hành chính khô khan, mà là quá trình tự soi lại toàn bộ hệ sinh thái làng nghề: lịch sử, không gian, con người, sản phẩm và năng lực sáng tạo.
Theo kế hoạch, TP.HCM triển khai đồng bộ các nhiệm vụ: tuyên truyền và quảng bá giá trị làng nghề; khảo sát hiện trạng; thu thập tư liệu; hoàn thiện hồ sơ theo tiêu chí của Hội đồng Thủ công Thế giới; đồng thời chuẩn bị điều kiện đón đoàn chuyên gia quốc tế đến thẩm định. Nói cách khác, hồ sơ chỉ là phần nổi của tảng băng. Phần chìm là việc cải tạo bảo tàng, khu trưng bày, không gian thiết kế sáng tạo, cùng hệ thống dữ liệu lịch sử nghề gốm – những thứ lâu nay bị xem nhẹ ở nhiều làng nghề truyền thống.
Chiến lược nâng tầm di sản thủ công, không chỉ là danh hiệu
Nếu coi mạng lưới thủ công thế giới là một “câu lạc bộ sáng tạo”, thì việc gốm sứ Bình Dương nộp hồ sơ là động thái tuyên bố: di sản này không muốn bị đóng khung trong bảo tàng, mà muốn sống trong thị trường và trong du lịch.
Thành phố xác định rõ, tham gia mạng lưới không chỉ hướng tới sự ghi nhận quốc tế, mà còn nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nghề gốm sứ Bình Dương, thúc đẩy kinh tế nông thôn, mở rộng không gian sáng tạo, phát triển du lịch trải nghiệm và đào tạo thế hệ kế cận cho làng nghề. Điều này thể hiện qua các quyết định đầu tư cải tạo bảo tàng, khu trưng bày, không gian thiết kế sáng tạo; khuyến khích ứng dụng công nghệ trong phát triển mẫu mã, kết nối nghệ nhân với nhà thiết kế và doanh nghiệp để nâng cao giá trị sản phẩm.
Vai trò của địa phương và thử thách khi bước vào sân chơi toàn cầu
Khi nhắm đến mạng lưới thủ công thế giới, điều quan trọng không kém di sản là năng lực tổ chức. TP.HCM phân công Sở Nông nghiệp và Môi trường làm cơ quan chủ trì, phối hợp với các sở ngành và Hiệp hội Gốm sứ Bình Dương để khảo sát, hoàn thiện hồ sơ, xây dựng tài liệu truyền thông và chuẩn bị cho quá trình thẩm định.
Cùng lúc, các địa phương như Lái Thiêu, Thuận An, Chánh Hiệp, Tân Khánh, Thủ Dầu Một, Thuận Giao được giao rà soát hiện trạng làng nghề, chỉnh trang cảnh quan, phát triển điểm đến du lịch, hoàn thiện không gian bảo tàng, phát triển nguồn nhân lực và huy động nghệ nhân, doanh nghiệp, cơ sở sản xuất tham gia. Đây là bước đi đúng nhưng không dễ: nếu chỉ “trang điểm” cho kịp đoàn thẩm định, gốm sứ Bình Dương sẽ khó đáp ứng những chuẩn mực lâu dài về sáng tạo, môi trường và tính bền vững mà WCC đặt ra.
Mốc Festival OCOP 2026 và thông điệp gửi ra thế giới
TP.HCM đặt mục tiêu hoàn thiện hồ sơ, trình WCC xem xét và phấn đấu công bố kết quả tại Lễ khai mạc Festival OCOP Việt Nam 2026 vào đầu tháng 12. Mốc thời gian này không chỉ là deadline kỹ thuật; nó là bài kiểm tra xem hệ thống quản lý và cộng đồng làng nghề có vận hành đồng bộ được hay không.
Nếu gốm sứ Bình Dương trở thành thành viên Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, đó sẽ là một bước ngoặt quan trọng trong việc nâng cao vị thế di sản gốm sứ Việt Nam trên trường quốc tế. Nhưng kể cả khi kết quả chưa như mong muốn, quá trình lập hồ sơ vẫn có giá trị: nó buộc chúng ta nhìn thẳng vào sức khỏe của di sản thủ công, từ bảo tồn kỹ thuật truyền thống đến hiện đại hóa sản xuất để chinh phục các thị trường khó tính như châu Âu, Mỹ, Nhật Bản. Thông điệp gửi ra thế giới nên rõ ràng: gốm sứ Bình Dương không chỉ là ký ức 300 năm, mà là một di sản đang tiếp tục sáng tạo.
