Từ hồn đất sét đến tấm hộ chiếu sáng tạo toàn cầu
Gốm sứ Bình Dương là dòng sản phẩm thủ công truyền thống được hình thành từ nguồn đất sét kết dính chất lượng cao dọc sông Sài Gòn, kết hợp kỹ năng chế tác tài hoa của cộng đồng người Việt và người Hoa, trải qua hơn 150 năm phát triển để trở thành biểu tượng văn hóa và di sản phi vật thể, đồng thời đang hướng tới vị thế thành viên mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Điểm đáng nói không phải ở việc làng nghề này tồn tại lâu đời, mà ở chỗ nó đang được nhìn nhận như một chủ thể sáng tạo hiện đại. Khi một xưởng gốm tại Lái Thiêu vẫn “tất bật làm các đợt hàng cho mùa Trung thu và cuối năm” với thợ không lúc nào ngơi tay, đó không chỉ là nhịp sống kinh doanh quen thuộc mà còn là minh chứng rằng gốm Bình Dương còn sức sống thị trường. Việc chuẩn bị gia nhập mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới đặt ra một câu hỏi rõ ràng: ta muốn gốm sứ Bình Dương chỉ là ký ức làng nghề, hay là tấm hộ chiếu đưa di sản địa phương ra thế giới?
Làng nghề truyền thống bước qua ngưỡng di sản phi vật thể
Lịch sử hơn 150 năm của gốm sứ Bình Dương không chỉ là chuỗi mốc thời gian, mà là quá trình di sản hóa một nghề sống. Từ thời kỳ lò củi thủ công (1867-1945), giai đoạn thịnh vượng gốm sứ mỹ nghệ (1945-1975), đến cải tiến lò nung điện/gas (1975-1986) và hội nhập với các thương hiệu lớn từ 1986 đến nay, nghề gốm đã liên tục tái tạo mình để đáp ứng thị trường. Quan trọng hơn, nó được cộng đồng bao bọc bằng tín ngưỡng thờ tổ tiên, Bà Thiên Hậu, Miếu Ông Bổn – biến kỹ thuật nghề thành một không gian tinh thần chung. Khi một làng nghề truyền thống được mô tả là “một trong những biểu tượng văn hóa và di sản phi vật thể”, nghĩa là chúng ta không còn nhìn gốm như một món hàng lặp lại, mà như một thực thể văn hóa cần được bảo vệ bằng chính đời sống kinh tế của nó. Cách TP.HCM quy hoạch làng nghề gốm sứ trên phạm vi các phường Lái Thiêu, Thuận An, Chánh Hiệp, Tân Khánh, Thủ Dầu Một, Thuận Giao cho thấy tư duy coi di sản là mạng lưới sống, không phải vài điểm di tích rời rạc.
Hồ sơ sáng tạo: từ kế hoạch đô thị đến chiến lược thị trường
Động thái ban hành kế hoạch chi tiết nhằm xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận gốm sứ Bình Dương gia nhập Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới của UBND TP.HCM không phải là thủ tục hành chính thuần túy. Đó là một tuyên bố chính sách: coi kinh tế sáng tạo, du lịch trải nghiệm và thiết kế không gian đô thị là trụ cột bảo tồn làng nghề. Khi thành phố nói rõ sẽ “định hình lại không gian văn hóa, cải tạo cảnh quan làng nghề, đồng thời thúc đẩy kinh tế sáng tạo kết hợp du lịch trải nghiệm bền vững”, nghĩa là di sản không được ưu ái miễn phí; nó phải chứng minh được giá trị trong chuỗi cung ứng hiện đại. Việc gắn làng nghề gốm sứ Bình Dương với các điểm như Lò lu Đại Hưng, Vườn Nhà Gốm, Miếu Ông Bổn Lái Thiêu, Miếu Ông Bổn Thuận An cho thấy một chiến lược rõ ràng: tạo ra tuyến trải nghiệm liên hoàn, nơi người dân và du khách gặp gỡ cả sản phẩm, lịch sử lẫn tín ngưỡng nghề. Nếu hồ sơ được chấp nhận, danh hiệu mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới sẽ là nhãn hiệu mềm, giúp gốm Bình Dương có câu chuyện thuyết phục hơn khi bước vào thị trường quốc tế.
Thủ công sáng tạo thế giới: bệ phóng hay áp lực cho làng nghề?
Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới (UCCN) thuộc Hội đồng Thủ công Thế giới được xem là sân chơi của những đô thị coi nghề thủ công là trụ cột bản sắc. Việc gốm sứ Bình Dương đứng trước bước ngoặt trở thành thành viên chính thức mở ra ít nhất hai chuyển động. Một mặt, đó là cơ hội: “Sự kiện vinh danh này sẽ chính thức tạo bệ phóng đưa thương hiệu gốm sứ Bình Dương bay cao và bay xa hơn trên thị trường quốc tế.” Đây là câu nói thẳng thắn về tham vọng thương mại, không giấu giếm. Mặt khác, danh hiệu sẽ tạo áp lực phải giữ được kỹ thuật thủ công truyền thống – từ tạo hình bằng tay, nung lò củi, tráng men, vẽ hoa văn – trong khi vẫn đáp ứng yêu cầu chất lượng và sản lượng. Việc thành phố coi nghệ nhân, thợ giỏi là “báu vật nhân văn sống” đóng vai trò nòng cốt trong truyền nghề, sưu tầm hiện vật và tài liệu gốm sứ cho thấy một lựa chọn đúng: không hi sinh người thợ vào dây chuyền công nghiệp, mà đặt họ ở trung tâm chuỗi giá trị sáng tạo.
Du lịch trải nghiệm và tương lai sống của di sản gốm Bình Dương
Nếu chỉ xuất khẩu hàng loạt chén, bát, bình, chậu, tách trà, gốm sứ Bình Dương sẽ khó kể hết câu chuyện của mình. Bởi vậy, việc Thành phố xác định du lịch trải nghiệm là động lực kinh tế mới để bảo tồn làng nghề, đồng thời liên kết với doanh nghiệp lữ hành để xây dựng các tuyến du lịch trải nghiệm gốm sứ kết hợp giáo dục, là một bước đi có tầm nhìn. Khi du khách “không chỉ được tham quan bảo tàng, chiêm ngưỡng lò gốm cổ mà còn được tự tay trải nghiệm quy trình làm gốm tại chỗ, tương tác trực tiếp với các nghệ nhân và mang về những sản phẩm do chính tay mình tạo tác”, di sản được chuyển từ vật trưng bày sang trải nghiệm sống. Việc tận dụng các lu, khạp gốm cũ, sơn sửa bằng tông màu ấm để tạo tiểu cảnh nghệ thuật và điểm check-in cho thấy gốm không chỉ nằm trong đồ dùng mà còn bước ra không gian công cộng. Nếu kế hoạch được thực hiện trọn vẹn, dự kiến công bố Làng nghề thủ công gốm sứ Bình Dương là thành viên mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới trong Lễ khai mạc Festival OCOP Việt Nam năm 2026 sẽ không chỉ là nghi lễ vinh danh, mà là mốc đánh dấu một mô hình bảo tồn di sản phi vật thể bằng thị trường và trải nghiệm.
