Bước ngoặt lịch sử cho gốm sứ Bình Dương
Làng nghề gốm sứ Bình Dương là cụm không gian văn hóa – kinh tế thủ công truyền thống hình thành từ giữa thế kỷ XIX, dựa trên nguồn đất sét dọc sông Sài Gòn và kỹ năng chế tác tinh xảo của cộng đồng người Việt và người Hoa; hiện nay, làng nghề đang được quy hoạch, bảo tồn và hướng tới việc trở thành thành viên chính thức của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, gắn kết di sản phi vật thể với phát triển du lịch và kinh tế sáng tạo.
Việc Bình Dương được chuẩn bị công bố gia nhập mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là một danh hiệu đẹp để trưng lên brochure du lịch, mà là bước ngoặt buộc địa phương phải nhìn lại toàn bộ cách ứng xử với di sản và người thợ gốm. Sau hơn 150 năm hình thành và phát triển, từ lò củi thủ công truyền thống (1867-1945), giai đoạn thịnh vượng gốm mỹ nghệ (1945-1975) đến thời kỳ lò nung điện, gas và hội nhập với các thương hiệu lớn như Minh Long I, gốm sứ Bình Dương đã tích lũy đủ chiều sâu văn hóa lẫn năng lực sản xuất. Nhưng chỉ khi bước vào sân chơi thủ công sáng tạo thế giới, câu hỏi "giữ nghề hay chỉ giữ logo di sản" mới trở thành vấn đề sống còn. Đây là thời điểm mang tính quyết định: nếu chỉ chạy theo danh hiệu, Bình Dương có thể đánh mất linh hồn làng nghề; nếu biết tận dụng, đây sẽ là bệ phóng để di sản phi vật thể này bước sang một chu kỳ phát triển mới.
Lái Thiêu – trái tim của làng nghề gốm truyền thống
Một ngày đầu tháng Tám, khu vực Lái Thiêu Bình Dương vẫn hiện lên với nhịp sống gốm sứ đặc trưng: hàng lu, bình, thú gốm xếp dọc con đường, dưới sông là những con thuyền chờ chất hàng, trong các lò gốm lửa luôn đỏ, thợ không ngơi tay để kịp mùa Trung thu và cuối năm. Đó không chỉ là cảnh sản xuất nhộn nhịp, mà là minh chứng rõ ràng nhất cho việc di sản đang sống chứ không đóng khung trong bảo tàng. Lái Thiêu, cùng Tân Phước Khánh và Chánh Nghĩa, dựa trên hàng chục mỏ đất sét với trữ lượng hàng trăm triệu tấn để nuôi dưỡng một hệ sinh thái gốm sứ Bình Dương, trong đó mỗi chiếc chén, bát, bình, chậu đều được tạo hình hoàn toàn bằng tay rồi nung bằng lò củi truyền thống, đòi hỏi kỹ thuật dày dặn, khéo léo và chuẩn xác của người thợ.
Điều khiến Lái Thiêu không giống một khu công nghiệp gốm vô danh là mạng lưới văn hóa đan dày quanh nghề: miếu Ông Bổn Lái Thiêu, miếu thờ Ông Bổn Thuận An, tín ngưỡng thờ tổ nghề, thờ Bà Thiên Hậu Thánh Mẫu, những lễ cúng mẻ gốm mới mong lò "ăn" lửa đẹp. Các không gian này biến quá trình sản xuất thành một thực hành di sản phi vật thể: người thợ không chỉ làm ra sản phẩm, họ đang diễn lại những nghi thức và niềm tin của cộng đồng qua từng mẻ gốm. Chính lớp văn hóa ấy mới khiến danh hiệu thủ công sáng tạo thế giới có ý nghĩa. Nếu Bình Dương chỉ chăm chút hàng hóa mà quên đi các miếu thờ, lễ hội nghề, thì gốm sứ ở đây sẽ trở thành ngành công nghiệp vô hồn thay vì làng nghề gốm truyền thống có căn cước rõ ràng.
Người thợ thủ công – "báu vật nhân văn sống" quyết định thành bại
Cốt lõi của việc được công nhận trong mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới không nằm ở số lượng lò nung hay mỏ đất sét, mà ở chất lượng con người giữ nghề. Thành phố đã xác định nghệ nhân và thợ giỏi là hạt nhân, là "báu vật nhân văn sống" đảm nhận vai trò nòng cốt trong truyền nghề, đào tạo và phát huy giá trị di sản. Đây là nhận diện đúng, nhưng để không dừng lại ở khẩu hiệu, Bình Dương cần một chính sách đối xử với người thợ như đối với tài nguyên văn hóa không thể tái tạo. Khi mỗi sản phẩm gốm sứ Bình Dương được làm hoàn toàn bằng tay, trải qua tạo hình, phơi khô, tráng men, trang trí hoa văn rồi mới vào lò, kỹ thuật của người thợ chính là "biên bản sống" của di sản phi vật thể ấy.
Thực tế, nhiều thợ thủ công ở Lái Thiêu, Tân Phước Khánh hay Chánh Nghĩa đã gắn bó cả đời với nghề, vừa sản xuất hàng ngày, vừa âm thầm sưu tầm hiện vật cổ, tài liệu gốm để giữ lại cho thế hệ sau. Nếu mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới chỉ nhìn thấy thương hiệu gốm sứ Bình Dương mà không nhìn thấy những bàn tay chai sạn phía sau, danh hiệu sẽ rỗng. Bình Dương cần chủ động biến người thợ thành nhân vật trung tâm trong các không gian trải nghiệm: cho du khách tương tác trực tiếp, học nghề ngắn ngày, nghe kể chuyện lò gốm, chứng kiến quy trình "đất thành gốm". Danh hiệu quốc tế phải mở ra sự tôn trọng và thu nhập bền vững hơn cho người thợ, nếu không, di sản sẽ bị chính "chủ nhân" của nó buộc phải rời bỏ vì áp lực mưu sinh.
Kinh tế sáng tạo và du lịch trải nghiệm: cơ hội không tự đến
Gia nhập mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới khiến gốm sứ Bình Dương đứng trước cơ hội rõ ràng: liên kết kinh tế sáng tạo với du lịch trải nghiệm bền vững. Kế hoạch của thành phố nhấn mạnh việc định hình lại không gian văn hóa, cải tạo cảnh quan làng nghề, xây dựng các khu vườn gốm sinh thái và không gian xanh sạch, tận dụng các lò gốm cổ, nhà cổ sẵn có, dùng lu, khạp gốm cũ sơn sửa lại bằng tông màu ấm để tạo tiểu cảnh độc đáo. Sự chuyển đổi này biến phế phẩm gốm thành điểm check-in nghệ thuật, hấp dẫn du khách lữ hành. Nếu làm tốt, đây không chỉ là vài góc chụp hình, mà là mô hình kinh tế sáng tạo: mỗi sản phẩm gốm, mỗi không gian là câu chuyện để kể, là giá trị gia tăng vượt khỏi chức năng chứa nước hay trồng cây.
Thành phố dự kiến liên kết chặt với doanh nghiệp lữ hành để xây dựng tuyến du lịch trải nghiệm làng nghề gốm sứ Bình Dương kết hợp giáo dục, nơi du khách có thể tham quan bảo tàng, chiêm ngưỡng lò gốm cổ, tự tay trải nghiệm quy trình làm gốm tại chỗ, tương tác trực tiếp với nghệ nhân và mang về sản phẩm do chính mình tạo tác. Đây là mô hình khiến di sản phi vật thể trở lại đúng bản chất: một thực hành sống, có thể chia sẻ. Nhưng du lịch trải nghiệm cũng là con dao hai lưỡi: nếu mọi hoạt động bị "kịch bản hóa" để phục vụ khách, người thợ sẽ thành diễn viên, quy trình làm gốm biến thành trò chơi. Bình Dương cần ranh giới rõ giữa sản xuất thực và trải nghiệm du lịch, để du khách được chạm vào nghề thật, không chỉ xem "show".
Từ danh hiệu đến hành động: làm sao để di sản sống lâu hơn thương hiệu?
Thành phố dự kiến công bố làng nghề thủ công gốm sứ Bình Dương trở thành thành viên mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới trong lễ khai mạc Festival OCOP Việt Nam năm 2026, dự kiến diễn ra đầu tháng 12. Sự kiện này chắc chắn sẽ tạo bệ phóng để thương hiệu gốm sứ Bình Dương "bay xa" hơn trên thị trường quốc tế. Nhưng câu hỏi đáng đặt ra là: danh hiệu sẽ sống bao lâu nếu không đi kèm một chiến lược bảo tồn – phát triển cân bằng? Quy hoạch bảo tồn trên các phường Lái Thiêu, Thuận An, Chánh Hiệp, Tân Khánh, Thủ Dầu Một và Thuận Giao mới chỉ là bước khởi đầu. Phần khó nằm ở việc biến văn bản quy hoạch thành những thay đổi cụ thể trong đời sống người thợ và cấu trúc làng nghề.
Để di sản sống lâu hơn thương hiệu, Bình Dương cần kiên định với ba nguyên tắc. Thứ nhất, coi người thợ là trung tâm, bảo đảm họ có thu nhập, điều kiện làm việc và cơ hội sáng tạo xứng đáng với vai trò "báu vật nhân văn". Thứ hai, giữ nguyên mối gắn kết giữa nghề và tín ngưỡng, lễ hội, không biến miếu Ông Bổn, Bà Thiên Hậu thành phông nền chụp ảnh. Thứ ba, phát triển du lịch và kinh tế sáng tạo trên nền sản xuất thật, không để các không gian trải nghiệm thay thế các lò gốm đang hoạt động. Nếu ba trụ cột ấy được tôn trọng, việc gia nhập mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới sẽ không chỉ là một mốc son trên giấy, mà là cơ hội để Lái Thiêu Bình Dương và toàn bộ làng nghề gốm truyền thống bước sang một thời kỳ phát triển mới, nơi mỗi mẻ gốm là sự tiếp nối sống động của di sản phi vật thể.
