Từ làng nghề truyền thống đến tham vọng thủ công sáng tạo toàn cầu
Gốm sứ Bình Dương là hệ thống làng nghề gốm truyền thống hình thành từ thế kỷ XVIII, nay đang được xây dựng hồ sơ tham gia Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới để bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và mở rộng không gian sáng tạo, kinh tế, du lịch trải nghiệm liên kết quốc tế. Việc UBND TP HCM ban hành kế hoạch ngày 5/8 nhằm đề nghị Hội đồng Thủ công Thế giới (WCC) công nhận làng nghề gốm sứ Bình Dương tham gia mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới cho thấy gốm sứ không còn là câu chuyện hoài niệm mà là chiến lược phát triển vùng và thương hiệu văn hóa. Đây là bước ngoặt khi một làng nghề gốm truyền thống được nhìn nhận như hạt nhân của mạng lưới thủ công quốc tế, cạnh tranh bằng bản sắc thay vì sản xuất đại trà. Câu hỏi đặt ra không phải “có nên đi ra thế giới” mà là “đi với tư thế nào” – và hồ sơ WCC chính là phép thử.
Di sản lâu đời gặp khoa học công nghệ: sự tái sinh được tính toán
Lịch sử gốm sứ Bình Dương bắt đầu từ dòng di cư thợ gốm miền Bắc vào Nam thế kỷ XVIII, mang theo kỹ thuật nung, đắp lò, chế tác đất sét. Từ nửa cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX, các làng nghề gốm truyền thống như Tân Phú Khánh, Lái Thiêu, Chánh Nghĩa, Phú Cường trở thành những trung tâm sản xuất quan trọng trên vùng Thủ Dầu Một và Tân Uyên. Tuy nhiên, nếu chỉ tự hào quá khứ, gốm sứ Bình Dương sẽ bị bỏ lại. Điều đáng chú ý là các làng nghề đang ở giai đoạn tái phát triển và mở rộng theo hướng mới: ứng dụng khoa học công nghệ, quy trình sản xuất hiện đại, nhắm tới sản phẩm chất lượng cao cho thị trường châu Âu, Mỹ, Nhật Bản. Nhiều phương pháp mới đã được áp dụng ngay trong sản xuất gốm sứ truyền thống tại doanh nghiệp địa phương, cho thấy di sản chỉ sống được khi chấp nhận bước vào cuộc chơi công nghệ.
Hồ sơ WCC: chuẩn hóa chất lượng, thương hiệu và trải nghiệm
Xây dựng hồ sơ tham gia mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới buộc gốm sứ Bình Dương phải thay đổi cách làm ăn, từ sản xuất manh mún sang tiêu chuẩn quốc tế. Theo kế hoạch, thành phố sẽ khảo sát hiện trạng làng nghề trên địa bàn Lái Thiêu, Thuận An, Chánh Hiệp, Tân Khánh, Thủ Dầu Một, Thuận Giao để bảo đảm đáp ứng tiêu chí thành viên mạng lưới. Để hoàn thiện hồ sơ theo tiêu chí WCC, các giải pháp được triển khai đồng bộ: thu thập tư liệu, đầu tư cải tạo bảo tàng, khu trưng bày, không gian thiết kế sáng tạo. Hội đồng thủ công Thế giới không chỉ nhìn vào sản phẩm mà còn nhìn vào hệ sinh thái sáng tạo, từ đào tạo, quản lý sản xuất, môi trường, tới năng lực thiết kế. Nếu gốm sứ Bình Dương muốn xuất khẩu ổn định sang những thị trường khắt khe, việc hướng tới chuẩn chất lượng cao không còn là lựa chọn mà là điều kiện tồn tại.
Tác động tới nghệ nhân, người dân và du khách
Gia nhập mạng lưới thủ công quốc tế được kỳ vọng sẽ nâng tầm di sản văn hóa phi vật thể nghề gốm Bình Dương, đồng thời thúc đẩy kinh tế nông thôn và mở rộng không gian sáng tạo. Đối với nghệ nhân, đây là cơ hội thoát khỏi cảnh “làm nghề vì đam mê” khi thành phố tăng cường hoạt động truyền nghề, đào tạo nghề, phát huy vai trò thợ giỏi trong sản xuất và giảng dạy. Người dân địa phương có thể hưởng lợi từ chuỗi giá trị mới: tuyến du lịch trải nghiệm gắn với giáo dục, liên kết với doanh nghiệp lữ hành để xây dựng sản phẩm du lịch đặc thù tại làng nghề gốm. Du khách không chỉ mua vài món gốm mà có thể bước vào không gian bảo tàng, khu trưng bày, tham gia lớp học gốm ngắn ngày. Sự kết nối giữa hiệp hội gốm sứ Bình Dương ở TP HCM với các trường mỹ thuật, thiết kế và trường nghề hứa hẹn tạo ra thế hệ lao động trẻ, đủ năng lực vừa giữ hoa văn truyền thống vừa thiết kế sản phẩm hợp thị trường.
Mốc 2026 và lựa chọn chiến lược cho tương lai gốm Bình Dương
Tham vọng gia nhập mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới không phải câu chuyện xa xôi: kết quả dự kiến sẽ được công bố tại Lễ khai mạc Festival OCOP Việt Nam vào đầu tháng 12 năm 2026. Theo phân công, Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng Hiệp hội gốm sứ Bình Dương TP HCM và các sở, ngành liên quan phải khẩn trương chuẩn bị điều kiện đón đoàn chuyên gia quốc tế thẩm định, bảo đảm tiến độ “đưa gốm sứ Bình Dương vươn tầm thế giới”. Điều đó đồng nghĩa, từ nay đến mốc 2026, mỗi quyết định về đầu tư công nghệ, chuẩn hóa môi trường, đào tạo nhân lực, thiết kế sản phẩm đều là bước đi chiến lược. Nếu thành công, gốm sứ Bình Dương sẽ không chỉ là làng nghề gốm truyền thống mà trở thành điểm tham chiếu của thủ công sáng tạo thế giới. Nếu bỏ lỡ cơ hội, làng nghề sẽ phải mất thêm nhiều năm để xây lại hồ sơ và niềm tin. Vì vậy, điều quan trọng lúc này là coi WCC như một chuẩn dài hạn, chứ không chỉ là một danh hiệu để trưng bày.
