Kiểm tra trên máy tính là gì và vì sao đang được đặt lên bàn
Kiểm tra định kỳ trên máy tính là hình thức đánh giá mà học sinh làm bài trực tiếp trên thiết bị số qua phần mềm, thay cho giấy bút truyền thống, cho phép chấm điểm tự động với một số dạng câu hỏi, lưu trữ dữ liệu kết quả và tạo tiền đề cho đánh giá học sinh số gắn với quá trình chuyển đổi số trong giáo dục. Bộ GDĐT đã công bố dự thảo thông tư sửa đổi quy định kiểm tra, đánh giá học sinh tiểu học, THCS, THPT và lần đầu tiên cho phép nhà trường tổ chức kiểm tra định kỳ bằng bài kiểm tra trên máy tính. Nếu được thông qua, từ lớp 6 đến lớp 12, học sinh có thể làm một số bài kiểm tra trên máy tính thay vì chỉ làm trên giấy. Đây không phải câu chuyện “đổi hình thức cho vui”, mà là bước đi gắn trực tiếp với xu thế ứng dụng công nghệ thông tin vào kiểm tra – đánh giá, vốn đã phổ biến ở nhiều quốc gia.
Chuyển sang đánh giá học sinh số: Cơ hội lớn nhưng không phải là cây đũa thần
Việc đưa kiểm tra trên máy tính vào nhà trường thường được gắn với khẩu hiệu “chuyển đổi số”. Nhưng chỉ số hóa một bài kiểm tra không đồng nghĩa đã chuyển đổi số xong. Như phân tích, chuyển bài từ giấy sang máy mới chỉ là tin học hóa một khâu; chuyển đổi số thực sự đòi hỏi dữ liệu đánh giá được kết nối, phân tích, khai thác để phục vụ quản lý, điều chỉnh dạy học và theo dõi tiến bộ học sinh. Nếu làm đúng, kiểm tra trên máy tính giúp tổ chức, chấm và trả kết quả nhanh, minh bạch, giảm áp lực cho giáo viên và giúp học sinh làm quen với các hình thức đánh giá trên nền tảng số. Ngược lại, nếu triển khai vội vàng, thiếu mục tiêu rõ ràng, rất dễ biến thành màn “luyện trắc nghiệm trên màn hình”, làm nghèo đi việc đánh giá tư duy, lập luận, khả năng trình bày của học sinh.
Hạ tầng công nghệ giáo dục và ngân hàng câu hỏi: Điều kiện tiên quyết, không phải phần phụ
Dự thảo quy định rõ, chỉ được tổ chức kiểm tra trên máy tính khi nhà trường đáp ứng yêu cầu về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm kiểm tra – đánh giá và nhân lực vận hành. Trên thực tế, sự chênh lệch hạ tầng giữa các trường đang là nút thắt: không phải nơi nào cũng đủ phòng máy, đường truyền ổn định, máy chủ, phần mềm, bảo mật và phương án xử lý sự cố. Song song với hạ tầng, việc xây dựng ngân hàng câu hỏi là “trái tim” của đánh giá học sinh số. Nhiều giáo viên chưa thể ngay lập tức tạo được một ngân hàng câu hỏi đủ lớn, chuẩn hóa và bám sát chương trình, nếu không có đầu tư về chuyên môn và công cụ hỗ trợ. Một ngân hàng câu hỏi dùng chung, phân loại theo môn học, chủ đề, mức độ nhận thức và mục tiêu đánh giá, được cập nhật, thẩm định thường xuyên, sẽ quyết định chất lượng và độ tin cậy của các bài kiểm tra.
Mô hình IELTS: Gợi ý quy trình, không phải khuôn mẫu rập khuôn
Trong bối cảnh còn nhiều bỡ ngỡ, đề xuất tham khảo cách tổ chức thi IELTS cho kiểm tra trên máy tính là hợp lý: các kỳ thi này đã xây dựng quy trình chuẩn, được nhiều quốc gia công nhận, từ khâu đăng ký, bố trí phòng máy, giám sát, đến xử lý sự cố. Theo một giáo viên, nếu chủ trương được thực hiện tốt, thi cử sẽ nhẹ nhàng hơn, giảm tiêu cực, tiến gần mục tiêu “học thật – thi thật – giá trị thật”. Tuy vậy, không thể bê nguyên mô hình thi chứng chỉ quốc tế vào trường phổ thông. Kiểm tra định kỳ phải tính đến đặc thù từng môn, cần đa dạng hình thức để đo được tư duy, lập luận, vận dụng và trình bày. Bài học từ mô hình quốc tế nên được dùng để thiết kế phần mềm, kịch bản coi thi, quy định an ninh – kỹ thuật, thay vì biến lớp học thành phòng luyện thi chứng chỉ.
Lộ trình triển khai: Thí điểm, có phương án dự phòng và bảo đảm công bằng
Điểm mấu chốt không nằm ở việc “có cho thi trên máy tính hay không”, mà ở cách triển khai. Dự thảo yêu cầu trường phải thông báo trước cho học sinh và phụ huynh về hình thức kiểm tra, yêu cầu kỹ thuật, đồng thời chuẩn bị phương án dự phòng: nếu có sự cố kỹ thuật thì kiểm tra lại hoặc chuyển sang hình thức trên giấy trong vòng 7 ngày làm việc. Nhà trường cũng phải có điều chỉnh hợp lý để học sinh khuyết tật có thể tiếp cận hoặc được chuyển sang hình thức phù hợp. Về tầm hệ thống, nhiều ý kiến nhấn mạnh cần triển khai theo lộ trình, không áp dụng đồng loạt khi điều kiện các trường còn chênh lệch; những nơi đủ hạ tầng, nhân lực, kỹ thuật nên làm trước, tổng kết rồi mới nhân rộng. Nếu không có chính sách hỗ trợ đầu tư hạ tầng, số lượng máy tính và mạng cho những trường yếu, việc cho phép kiểm tra trên máy tính rất dễ kéo giãn thêm khoảng cách giữa các nhóm học sinh.
