Người thầy cũng là nhà khoa học
Hành trình của nhà khoa học Việt Nam là quá trình theo đuổi tri thức bằng nghiên cứu, giảng dạy và phụng sự cộng đồng, nơi thành tựu cá nhân có ý nghĩa nhất khi mở thêm cơ hội cho người khác. PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng là hình ảnh tiêu biểu cho lựa chọn ấy: ông gắn bó với Đại học Bách khoa Hà Nội từ năm 1998, trải qua gần ba thập kỷ làm nhà giáo, nhà khoa học, nhà quản trị và đại diện cử tri Thủ đô tại cơ quan lập pháp tối cao. Với ông, dấu ấn sâu sắc nhất của người thầy là góp phần đào tạo nhiều thế hệ sinh viên giỏi. Đó không phải lời ca ngợi chung chung: trong năm năm gần đây, ông công bố 40 bài báo khoa học chuyên ngành, có năm sáng kiến được Bộ Giáo dục và Đào tạo công nhận, đồng thời dìu dắt sinh viên đạt các giải thưởng nghiên cứu. Sự nghiệp giáo dục đại học của ông cho thấy giảng dạy và nghiên cứu có thể nuôi dưỡng lẫn nhau.
Dấu ấn của ông còn nằm ở khả năng biến đổi mới thành năng lực vận hành. Năm 2009, trên cương vị trưởng khoa, ông cùng tập thể đưa Khoa Công nghệ thông tin phát triển thành Viện Công nghệ thông tin và Truyền thông. Sau đó, với vai trò hiệu trưởng, ông tham gia chuyển đổi Trường Đại học Bách khoa Hà Nội thành Đại học Bách khoa Hà Nội, theo quyết định của Thủ tướng ngày 2-12-2022. Từ chuyển đổi số đến xây dựng môi trường ươm tạo ý tưởng, con đường của ông nhắc rằng lãnh đạo giáo dục Việt không chỉ quản lý một tổ chức; họ cần tạo điều kiện để tri thức đi vào sản phẩm, doanh nghiệp và đời sống.
La Hung: tiến bộ được tôi luyện qua những lần bị từ chối
Con đường nghiên cứu khoa học của La Hung bắt đầu từ những giờ học Cơ học nền móng trong chương trình tích hợp 4+1, khi các bài giảng mở ra hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào những bài toán địa kỹ thuật. Từ tò mò, anh theo học ngành Kỹ thuật xây dựng, nhận giải Loa Thành cho đồ án rồi tiếp tục học cao học tại Đại học Tôn Đức Thắng. Kết quả đáng chú ý không chỉ là số công bố: trong thời gian học sau đại học, Hung có 20 bài báo khoa học, gồm 17 bài quốc tế và ba bài hội nghị; 16 bài thuộc các tạp chí Q1. Ngày 8-10, anh bảo vệ thành công luận văn thạc sĩ Kỹ thuật xây dựng với điểm 9,9/10. Thành tích ấy đáng nể, nhưng sẽ dễ gây hiểu lầm nếu chỉ nhìn vào bảng điểm và bỏ qua quá trình thử-sai phía sau.
Có bản thảo của Hung bị từ chối hơn 10 lần trước khi được đăng trên một tạp chí Q1. Mỗi lần như vậy, anh phải cải thiện cách đưa kiến thức vật lý vào mô hình, đánh giá độ bất định và giải thích cơ chế dự báo. Chính sự bền bỉ ấy khiến câu chuyện của anh hữu ích với sinh viên muốn làm nghiên cứu nhưng còn chờ điều kiện hoàn hảo: khởi đầu không đòi hỏi mọi thứ phải sẵn sàng. Hiện Hung là trợ lý nghiên cứu trong nhóm Tính toán thông minh trong Kỹ thuật xây dựng tại khoa Kỹ thuật xây dựng, Đại học Tôn Đức Thắng. Hành trình này không tô hồng thất bại; nó cho thấy năng lực khoa học hình thành khi người làm nghiên cứu biết sửa câu hỏi, phương pháp và lập luận sau mỗi lần bị bác bỏ.
Charles Nguyễn Cường: khoa học vượt qua biên giới
Giáo sư gốc Việt Charles Nguyễn Cường cho thấy tầm vóc quốc tế không xóa đi dấu ấn của một hành trình nhiều thử thách. Sau 10 năm làm việc tại NASA, ông tham gia chế tạo cánh tay robot phục vụ xây dựng trạm không gian; Tổng thống Mỹ bổ nhiệm ông vào Ban giám đốc Quỹ Giáo dục Việt Nam. Lĩnh vực nghiên cứu chính của ông là công nghệ kỹ thuật, đặc biệt điều khiển robot trong sản xuất. Năm 1982, ông bắt đầu gắn bó với Đại học Công giáo Mỹ, lần lượt làm trợ lý giáo sư, phó giáo sư và giáo sư, rồi trở thành khoa trưởng năm 2001. Ông giữ cương vị khoa trưởng Trường Kỹ thuật trong 13 năm, đồng thời từng làm hiệu trưởng Trường Kỹ sư thuộc trường này. Cuối tháng 11-2014, ông nhận Giải thưởng Di sản châu Á tại California.
Những chức vụ và giải thưởng ấy không nên được kể như một đường thẳng đi lên. Trong hơn bốn thập kỷ học tập, nghiên cứu và làm việc ở nước ngoài, ông xem ngôn ngữ và khả năng hòa nhập xã hội là những rào cản lớn. Kinh nghiệm của ông cũng gắn với nỗ lực mở lối cho người học: chương trình đào tạo 2+2 cho phép sinh viên Việt Nam học hai năm đầu tại trường đối tác trong nước, rồi chuyển tiếp sang Đại học Công giáo Mỹ để hoàn thành chương trình kỹ sư. Đó là cách thành tựu cá nhân có thể tạo giá trị rộng hơn: không dừng ở việc đại diện cho bản thân trong học thuật quốc tế, mà còn góp phần mở đường cho thế hệ kế tiếp.
Ba giá trị làm nên sức bền của khoa học
Điểm gặp nhau giữa ba hành trình không phải là một công thức thành công nhanh chóng, mà là sức bền được xây từ những lựa chọn lặp lại. Giáo sư Charles Nguyễn Cường đúc kết ba giá trị cốt lõi: cần cù, trung thực và vị tha. Cần cù giúp nhà nghiên cứu như La Hung tiếp tục hoàn thiện bản thảo sau hơn 10 lần bị từ chối; trung thực đòi hỏi nhìn thẳng vào giới hạn của mô hình và kết quả; vị tha biến tri thức thành sự dìu dắt sinh viên, xây dựng cơ hội học tập và đóng góp cho cộng đồng. Đây cũng là lời nhắc thiết thực với người trẻ: không cần đợi một điều kiện lý tưởng mới bắt đầu, nhưng cần sẵn lòng học từ phản biện và kiên trì làm việc có trách nhiệm.
Những tấm gương này không che khuất các vấn đề của môi trường học thuật. Từ kinh nghiệm hợp tác với cơ sở giáo dục trong nước, ông Cường chỉ ra phương pháp giảng dạy còn lạc hậu, giảng viên thiếu thời gian nghiên cứu vì áp lực mưu sinh và môi trường chưa coi trọng đúng mức hoạt động nghiên cứu, công bố khoa học. Vì thế, kể câu chuyện nhà khoa học không chỉ để ngợi ca cá nhân; đó còn là lời nhắc về trách nhiệm tạo điều kiện cho tài năng phát triển. Từ giảng đường Bách khoa, những bản thảo được sửa đi sửa lại đến phòng thí nghiệm NASA, các hành trình ấy cùng khẳng định: thành tựu bền vững cần năng lực, nhân cách và một cộng đồng biết nâng đỡ tri thức.
