Từ cuộc thi đến cách sống trong trường học
Giải thưởng Trường học sinh thái ASEAN Việt Nam là chương trình khuyến khích các cơ sở giáo dục xây dựng môi trường học đường thân thiện với thiên nhiên, đồng thời biến kiến thức bảo vệ môi trường thành hành động thường nhật của học sinh. Ngày 13/11, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phát động giải thưởng năm 2026 tại Hà Nội, với khoảng 30.000 người tham dự trực tiếp và trực tuyến. Quy mô hưởng ứng ấy đáng chú ý, nhưng giá trị của chương trình sẽ được đo bằng những thay đổi bền bỉ sau lễ phát động: vòi nước được dùng có trách nhiệm, rác được phân loại và cây xanh được chăm sóc đều đặn. Trường học là nơi trẻ hình thành kiến thức, nhân cách và thói quen; vì vậy, giáo dục môi trường có sức nặng nhất khi được thực hành trong chính không gian các em học tập, thay vì chỉ xuất hiện như một bài học riêng lẻ.
Bối cảnh khiến hướng đi này cấp thiết: biến đổi khí hậu, ô nhiễm, suy giảm đa dạng sinh học và khai thác tài nguyên thiếu bền vững đang đặt ra thách thức cho các quốc gia. Chính sách và công nghệ cần thiết, nhưng không thể thay thế việc hình thành hành vi có trách nhiệm. Khi học sinh mang thói quen tiết kiệm điện, nước, phân loại rác hay chăm sóc cây về gia đình, tác động của trường học có thể vượt ra ngoài cổng trường. Đó là lý do giải thưởng nên được nhìn nhận như một công cụ giáo dục dài hạn, không chỉ là dịp ghi nhận thành tích.

Ba chủ đề, một cách tiếp cận toàn diện
Giải thưởng năm 2026 tập trung vào ba chủ đề: “Trường học xanh”, “Giảm thải rác nhựa” và “Sử dụng nước an toàn, tiết kiệm”. Điểm đáng giá là chương trình không còn đặt trọng tâm duy nhất vào rác nhựa mà mở rộng sang không gian xanh và quản lý nước. Ba hướng này gần với đời sống học đường, nên có thể chuyển thành việc làm cụ thể: chăm sóc cây, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, phân loại rác và tránh lãng phí nước. Trường học xanh vì thế không nên chỉ là khuôn viên có nhiều cây; đó còn là cách nhà trường tổ chức sinh hoạt, giảng dạy và vận hành sao cho tài nguyên được dùng có ý thức.
Sự mở rộng tiếp nối mùa giải 2025, khi giải thưởng tập trung vào chủ đề trường học không rác thải nhựa và ghi nhận 294 hồ sơ hợp lệ. Đây là bước chuyển hợp lý: giảm rác thải nhựa vẫn quan trọng, nhưng các trường cần một khung rộng hơn để nhìn thấy mối liên hệ giữa không gian, tài nguyên và hành vi. Nếu mỗi chủ đề chỉ trở thành một phong trào ngắn hạn, tác động sẽ chóng phai. Ngược lại, khi tiêu chí được đưa vào kế hoạch hoạt động và học sinh được tham gia đánh giá kết quả, giải thưởng có thể khuyến khích những thay đổi thực chất, phù hợp điều kiện từng trường.

Biến tiêu chí thành trải nghiệm và thói quen
Chương trình khuyến khích các cơ sở giáo dục lồng ghép giáo dục môi trường vào giảng dạy, sinh hoạt và hoạt động trải nghiệm; đồng thời chọn sáng kiến phù hợp với điều kiện thực tế, có hiệu quả và khả năng nhân rộng. Cách tiếp cận này đúng hướng vì học sinh cần được quan sát, thực hành, đề xuất ý tưởng và cùng xem xét kết quả, thay vì chỉ nghe nhắc về trách nhiệm môi trường. Việc sử dụng nước tiết kiệm, chăm cây hay phân loại rác có thể trở thành bài học sống động nếu nhà trường duy trì thường xuyên và giải thích được vì sao mỗi hành động có ý nghĩa.
Giải thưởng cũng cần đến được các trường vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo, nơi nguồn lực, cơ sở vật chất và khả năng tiếp cận thông tin có thể hạn chế. Nếu tiêu chí chỉ phù hợp với những trường có điều kiện tốt, chương trình sẽ khó tạo chuyển biến rộng. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các cơ quan giáo dục, môi trường phối hợp phổ biến thể lệ và hỗ trợ cơ sở giáo dục tham gia. Đây là khâu quyết định để khuyến khích được sáng kiến sát thực tế, thay vì biến giải thưởng thành cuộc đua về hình thức.

Mạng lưới và bước tiếp theo
Hội nghị Mạng lưới các Trường học sinh thái ASEAN tại Việt Nam được tổ chức cùng ngày nhằm giới thiệu bộ tiêu chí năm 2026, trao đổi kinh nghiệm và thảo luận cách kết nối giữa các cơ sở giáo dục. Mạng lưới có thể giúp những mô hình hiệu quả không dừng ở một trường, mà được chia sẻ và điều chỉnh để phù hợp với nơi khác. Đây là phần bổ trợ cần thiết cho giải thưởng: một danh hiệu có thể tạo động lực ban đầu, còn trao đổi kinh nghiệm giúp trường duy trì hoạt động trong năm học 2026–2027 và những năm tiếp theo.
Triển vọng của chương trình vì vậy không nằm ở số người dự lễ hay số trường được vinh danh, mà ở việc các thói quen mới có được duy trì sau khi sự kiện kết thúc hay không. Giải thưởng trường học sinh thái sẽ phát huy ý nghĩa khi trường học xanh, giảm rác thải nhựa và sử dụng nước tiết kiệm trở thành một phần bình thường trong cách dạy, cách học và cách vận hành. Mở rộng chủ đề là bước tiến đáng hoan nghênh; bước tiếp theo là bảo đảm mọi trường có hướng dẫn, sự hỗ trợ và cơ hội để biến mục tiêu ấy thành thực tế.







