Từ luật khai thác dầu sang luật cho chuyển đổi năng lượng
Luật Dầu khí Việt Nam (sửa đổi) là khuôn khổ pháp lý mới điều chỉnh không chỉ hoạt động thăm dò, khai thác dầu khí truyền thống mà còn bao gồm công nghệ thu giữ carbon, năng lượng ngoài khơi và chuỗi giá trị mở rộng, nhằm đưa ngành dầu khí vào quỹ đạo chuyển đổi năng lượng và mục tiêu Net Zero trong dài hạn. Việc sửa luật đang được Quốc hội thảo luận cả ở tổ và tại hội trường, với trọng tâm là mở rộng phạm vi điều chỉnh để thích ứng xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu, phát triển năng lượng ngoài khơi và hoạt động thu giữ, lưu trữ carbon (CCS). Nói cách khác, luật này không còn là “luật khai thác tài nguyên thô” mà phải trở thành luật cho một ngành năng lượng đang tự tái cấu trúc chính mình.
Khung pháp lý cho công nghệ thu giữ carbon: Bước đi dũng cảm nhưng không dễ
Điểm đột phá lớn nhất là Luật Dầu khí (sửa đổi) lần đầu xây dựng khung pháp lý cho công nghệ thu giữ, lưu trữ carbon (CCS) và phát triển năng lượng ngoài khơi tại các chương riêng biệt. Điều này không chỉ là “bổ sung thêm một hoạt động mới”, mà là tín hiệu chính trị rõ ràng: Việt Nam coi CCS là một công cụ cần thiết trong lộ trình giảm phát thải và chuyển đổi năng lượng. Các đại biểu ủng hộ tận dụng mỏ dầu khí suy giảm, công trình và dữ liệu địa chất hiện có để lưu trữ carbon, thay vì bỏ hoang khối tài sản hạ tầng dầu khí khổng lồ. Đồng thời, họ yêu cầu quy định rõ quyền nghiên cứu, đề xuất chuyển đổi mỏ đã hoặc sắp kết thúc khai thác sang cơ sở lưu trữ carbon, cùng bộ tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn, bảo vệ môi trường cho nhà thầu CCS. Nếu không làm rõ từ đầu, rủi ro pháp lý và rủi ro môi trường sẽ “giết chết” thị trường CCS ngay từ trong trứng.
Chuỗi giá trị dầu khí mở rộng: Cơ hội mới và ranh giới phải giữ
Định nghĩa “chuỗi giá trị dầu khí” đang được đề nghị sửa theo hướng khẳng định bao gồm điều tra cơ bản, hoạt động dầu khí gắn với vận chuyển, tồn trữ, xử lý, chế biến, dịch vụ kỹ thuật, hoạt động thu giữ, lưu trữ carbon và năng lượng ngoài khơi. Cách tiếp cận này biến Luật Dầu khí Việt Nam thành luật về cả một chuỗi giá trị năng lượng, chứ không chỉ khai thác mỏ. Tuy nhiên, mở rộng chuỗi giá trị mà không siết kiểm soát sẽ dễ trượt sang “mở rộng rủi ro”. Chính vì vậy, các đại biểu nhấn mạnh yêu cầu phân định rõ vai trò cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan đại diện chủ sở hữu và doanh nghiệp trong hoạt động dầu khí; tránh tình trạng doanh nghiệp vừa kinh doanh vừa mang màu sắc quản lý nhà nước. Cùng với đó là cơ chế kiểm tra, giám sát, hậu kiểm và trách nhiệm giải trình rõ ràng khi trao thêm quyền cho Tập đoàn công nghiệp – năng lượng trụ cột của ngành.
Tái sử dụng hạ tầng dầu khí cho năng lượng xanh: Thực dụng thay vì phá đi làm lại
Một trong những điểm sáng của sửa đổi lần này là tư duy “tận dụng tối đa cái đang có”. Các đại biểu đánh giá cao việc đưa CCS và năng lượng ngoài khơi gắn với hoạt động dầu khí vào luật, vì cách tiếp cận này vừa tạo dư địa cho lĩnh vực mới, vừa cho phép dùng lại hệ thống dữ liệu, công trình và hạ tầng dầu khí đã được đầu tư. Việc tận dụng các mỏ suy giảm, đường ống, giàn khoan hiện hữu để lưu trữ carbon hay kết hợp với nguồn năng lượng tái tạo, tiến tới các hình thức sản xuất năng lượng xanh, không chỉ tiết kiệm nguồn lực mà còn giảm xung đột sử dụng không gian biển. Quan trọng hơn, tái sử dụng hạ tầng dầu khí là “chiếc cầu” giúp ngành này đi từ mô hình khai thác tài nguyên sang cung cấp dịch vụ và công nghệ cho chuyển đổi năng lượng, thay vì bị gắn mãi với hình ảnh ngành gây ô nhiễm.
Kiểm soát chặt chẽ để không đánh đổi môi trường lấy chuỗi giá trị mới
Mở rộng chuỗi giá trị dầu khí phải gắn với kiểm soát chặt chẽ – đây không chỉ là tiêu đề một phiên thảo luận, mà nên trở thành “tinh thần hiến định” cho cả luật. Hoạt động thu giữ, lưu trữ carbon nếu vận hành cẩu thả có thể tạo rủi ro rò rỉ, gây ô nhiễm môi trường; vì thế dự thảo quy định sau khi thu dọn công trình CCS, nhà thầu phải tiếp tục giám sát, quan trắc, bảo đảm an toàn cơ sở lưu trữ CO₂ và khắc phục sự cố nếu xảy ra. Về mặt thể chế, nhiều đại biểu yêu cầu bảo đảm tính thống nhất với luật biển, luật tài nguyên môi trường biển và hải đảo, luật điện lực, luật bảo vệ môi trường và các luật thuế, ngân sách. Theo họ, “sửa Luật Dầu khí để mở không gian phát triển cho ngành dầu khí trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng” phải đi đôi với trần trách nhiệm pháp lý đủ cao để không ai dám xem nhẹ môi trường.
