CCS là gì và vì sao Luật Dầu khí phải thay đổi ngay lúc này?
Thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) là quá trình sử dụng công nghệ carbon capture để thu CO2 từ các nguồn phát thải lớn, vận chuyển và bơm xuống các cấu tạo địa chất sâu như mỏ dầu khí cũ nhằm cô lập lâu dài trong lòng đất, góp phần giảm phát thải và hỗ trợ mục tiêu trung hòa khí nhà kính. Trong bối cảnh đó, sửa đổi luật dầu khí không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là lựa chọn chính trị: hoặc Việt Nam tiếp tục nhìn CCS là khái niệm phòng thí nghiệm, hoặc chủ động biến nó thành công cụ pháp lý cho chuyển dịch năng lượng. Chiều 8/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI thảo luận dự án Luật Dầu khí (sửa đổi) dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên. Đây là lần đầu CCS được đưa vào luật, cho thấy ưu tiên lập pháp đã xoay trục sang kỷ nguyên giảm phát thải.
Kỳ họp không thường lệ: nơi CCS bước vào “sân chơi” luật định
Điểm đáng chú ý là CCS không xuất hiện một cách tình cờ trong dự thảo, mà được đưa lên bàn nghị sự cùng với các hồ sơ an ninh – quốc phòng quan trọng. Buổi sáng, Quốc hội thảo luận Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt và sửa đổi một số luật về quân sự, quốc phòng; buổi chiều chuyển sang Luật Dầu khí (sửa đổi), với phần giải trình của Bộ trưởng Công Thương. Điều này cho thấy thu giữ lưu trữ carbon đã được nhìn như hạ tầng an ninh năng lượng – khí hậu, chứ không chỉ là giải pháp công nghệ. Các đại biểu thống nhất rằng sửa đổi luật dầu khí nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển mới, gỡ vướng trong thực tiễn và mở rộng không gian phát triển cho ngành dầu khí trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng. Nói cách khác, nếu không có hành lang pháp lý CCS, câu chuyện trung hòa carbon sẽ mãi dừng ở chiến lược.
Hành lang pháp lý CCS: tháo điểm nghẽn thể chế, mở cửa thị trường dịch vụ mới
Lần đầu tiên, dự thảo Luật Dầu khí (sửa đổi) xây dựng khung pháp lý cho hoạt động thu giữ lưu trữ carbon và phát triển năng lượng ngoài khơi tại các chương VIII và IX. Đây là bước đi mang tính quyết định, bởi trước đó CCS gần như “mồ côi” trong hệ thống pháp luật, khiến mọi dự án tiềm năng đều mắc kẹt ở tầng thể chế. Các đại biểu yêu cầu luật phải phân biệt rõ giữa dự án CCS gắn với hoạt động dầu khí và dự án CCS độc lập, đồng thời xác định phạm vi điều chỉnh, kỹ thuật, an toàn, môi trường và trách nhiệm sau khi dự án kết thúc. Nếu những nội dung này được luật hóa đầy đủ, rủi ro pháp lý sẽ giảm đáng kể và niềm tin của nhà đầu tư với công nghệ carbon capture được củng cố. Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng khẳng định: “Dự thảo Luật Dầu khí (sửa đổi) lần đầu tiên xây dựng khung pháp lý cho CCS và phát triển năng lượng ngoài khơi tại các chương VIII và IX”.
Mỏ dầu cũ lưu trữ carbon: từ tài sản suy giảm thành giá trị kinh tế bền vững
Điểm nhấn táo bạo nhất trong hành lang pháp lý CCS là tư duy “tái sinh” tài sản: các mỏ dầu khí đã hoặc sắp kết thúc khai thác được coi là ứng viên lý tưởng cho lưu trữ CO2. Các đại biểu cho rằng đây là bước đi cần thiết để tận dụng các mỏ dầu khí suy giảm sản lượng, công trình và dữ liệu địa chất hiện có. Đại biểu Lê Thị Ngọc Linh ủng hộ chủ trương này nhưng yêu cầu luật quy định rõ quyền nghiên cứu và đề xuất chuyển đổi mỏ trong thời hạn nhất định cho nhà thầu, cùng với các chuẩn kỹ thuật, an toàn, môi trường và trách nhiệm tài chính sau khi đóng mỏ. Nếu làm tốt, mỏ dầu cũ lưu trữ carbon sẽ không còn là gánh nặng thu dọn mà trở thành tài sản sinh lợi dài hạn, biến CCS thành ngành dịch vụ mới có thể phục vụ cả thị trường Đông Nam Á với quy mô ước tính khoảng 40 tỷ USD.
Từ luật đến thực tiễn: phép thử cho quyết tâm chuyển dịch năng lượng
Hành lang pháp lý chỉ có ý nghĩa nếu được nối tiếp bằng văn bản dưới luật và các dự án thực tế. Các đại biểu đề nghị Chính phủ sớm ban hành hướng dẫn chi tiết cho CCS và điện gió ngoài khơi ngay khi luật có hiệu lực. Bộ trưởng Công Thương cho biết các quy định này đã được xây dựng, dự kiến có hiệu lực đồng thời với luật để nhanh chóng đưa CCS và năng lượng ngoài khơi vào đời sống. Trong khi đó, Petrovietnam đã phối hợp đối tác Nhật Bản nghiên cứu thử nghiệm lưu giữ CO2 tại khu vực Bắc Bộ, một bước đi mang tính “bài kiểm tra” cho khung pháp lý mới. Thực chất, sửa đổi luật dầu khí là tuyên bố rằng CCS không còn là lựa chọn phụ mà là trụ cột trong chiến lược giảm phát thải. Câu hỏi còn lại là: Việt Nam sẽ đi nhanh đến đâu trên con đường biến công nghệ carbon capture thành lợi thế cạnh tranh, chứ không chỉ là nghĩa vụ khí hậu.
