Luật Dầu khí đang được viết lại cho thời kỳ thu giữ carbon
Sửa đổi Luật Dầu khí với việc lần đầu tiên thiết lập khung pháp lý cho hoạt động thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) tại các mỏ dầu khí đã suy giảm sản lượng là bước chuyển chính sách quan trọng hướng tới giảm phát thải, bảo đảm an ninh năng lượng và tận dụng hạ tầng dầu khí hiện hữu trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu đang tăng tốc. Chiều 8/8, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về dự án Luật Dầu khí (sửa đổi) dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên. Các đại biểu cơ bản thống nhất sự cần thiết sửa đổi nhằm tháo gỡ vướng mắc thực tiễn và mở rộng không gian phát triển cho ngành dầu khí. Ở đây, câu chuyện không chỉ là cập nhật kỹ thuật luật, mà là lựa chọn mô hình phát triển khi nguồn tài nguyên dễ khai thác đã qua đỉnh, còn yêu cầu giảm phát thải ngày càng khắt khe. Nếu tiếp tục tư duy "quản lý bằng thủ tục", Việt Nam có thể rơi vào nghịch lý có tài nguyên mà không thương mại hóa được như chính cảnh báo của các đại biểu.
Khung pháp lý CCS: tận dụng mỏ cạn kiệt nhưng phải rõ quyền và trách nhiệm
Điểm mới đáng chú ý nhất là việc đưa hoạt động CCS và năng lượng ngoài khơi vào dự thảo Luật Dầu khí. Bộ trưởng Công Thương cho biết dự thảo lần đầu xây dựng khung pháp lý cho CCS tại các chương VIII và IX, với mục tiêu tạo khuôn khổ cho quá trình dịch chuyển năng lượng, giảm phát thải, đồng thời tận dụng tối đa tài nguyên, dữ liệu và hạ tầng dầu khí sẵn có. Đây là hướng đi hợp lý: các mỏ đã suy giảm sản lượng, giàn khoan, đường ống và dữ liệu địa chất vốn là tài sản chìm, nay có thể trở thành nền tảng cho thu giữ carbon storage. Tuy nhiên, nếu luật chỉ dừng ở khẩu hiệu mà không quy định rõ quyền nghiên cứu, đề xuất chuyển đổi mỏ đã hoặc sắp kết thúc khai thác, nhà thầu khó có động lực và cơ sở pháp lý để triển khai. Đòi hỏi ở đây là phải cho phép nhà thầu dầu khí trong một thời hạn nhất định lập phương án chuyển đổi, đồng thời thiết kế chế độ trách nhiệm, nghĩa vụ thu dọn công trình và quản lý quỹ bảo đảm đi kèm để tránh khoảng trống pháp lý khi luật có hiệu lực.
Phân cấp quản lý dầu khí: mở rộng quyền nhưng không buông kiểm soát
Sửa đổi Luật Dầu khí lần này không chỉ nói về CCS, mà còn tái thiết mô hình quản lý nhà nước trong toàn ngành. Dự thảo theo tinh thần phân cấp rõ hơn, giao quyền nhiều hơn cho các cấp, đồng thời tăng kiểm tra, giám sát. Bộ Công Thương được giao làm đầu mối quản lý chuyên ngành, phê duyệt hợp đồng dầu khí, cấp chứng nhận đăng ký đầu tư, quản lý tài nguyên và trữ lượng, trong khi Petrovietnam được thực hiện một số quyền của "nước chủ nhà" ở cấp kỹ thuật và nghiệp vụ. Cách tiếp cận "cấp nào nắm rõ việc gì thì quyết việc đó" về lý thuyết là hợp lý, nhưng nguy cơ xung đột lợi ích là có thật nếu không phân biệt rạch ròi hai tư cách của Petrovietnam: doanh nghiệp kinh doanh và chủ thể đại diện nước chủ nhà. Những ý kiến nhấn mạnh nguyên tắc "càng giao quyền lớn càng phải có cơ chế kiểm soát tương xứng", "phân quyền nhưng không buông quyền kiểm soát" cho thấy Quốc hội không muốn lặp lại sai lầm trao quyền rộng nhưng thiếu giám sát như trong một số lĩnh vực khác.
An ninh năng lượng gắn với an ninh quốc gia trong kỷ nguyên CCS
Luật Dầu khí là luật chuyên ngành sâu với hàm lượng khoa học, công nghệ và kỹ thuật cao, được xem có vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển kinh tế – xã hội. Vì thế, mọi quyết định về CCS, phân lô dầu khí, ưu đãi đầu tư đều gắn chặt với yêu cầu quốc phòng, an ninh, đối ngoại ở cấp Chính phủ và Thủ tướng. Không ngẫu nhiên các đại biểu nhấn mạnh phải gắn an toàn dầu khí với an ninh quốc gia, bởi hoạt động dầu khí – từ khai thác đến lưu trữ carbon ngoài khơi – không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần bảo vệ vùng biển và chủ quyền. Một hệ thống giếng và công trình CCS ngoài khơi về thực chất là hạ tầng chiến lược, nên cần cơ chế tham vấn chặt chẽ với Bộ Công an và Bộ Quốc phòng. Nếu coi CCS chỉ là câu chuyện kỹ thuật của doanh nghiệp mà bỏ qua lớp nguy cơ an ninh, Việt Nam có thể tự mở ra những "điểm mù" trên biển, đi ngược tinh thần Điều 8 dự thảo là gắn an toàn dầu khí với an ninh quốc phòng.
Kết luận: CCS chỉ tạo đột phá khi tháo điểm nghẽn thể chế
Việc sửa đổi Luật Dầu khí để thiết lập khung pháp lý CCS và điều chỉnh mô hình quản lý là bước khởi động cho một giai đoạn mới của chính sách năng lượng. Dự thảo đã nhận diện đúng xu thế mỏ dầu khí hiện hữu suy giảm, mỏ mới ở vùng nước sâu, xa bờ, địa chất phức tạp, chi phí lớn và rủi ro cao, nên phải chuyển từ quản lý nặng về trình tự thủ tục sang quản trị theo hiệu quả và rủi ro. Chính phủ đã dự thảo nghị định hướng dẫn chi tiết và dự kiến cho hiệu lực đồng thời với luật, đồng thời được yêu cầu khẩn trương tiếp thu ý kiến đại biểu trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua vào cuối kỳ họp. Tuy vậy, CCS sẽ không tự nhiên trở thành động lực nếu những điểm nghẽn về quyền chuyển đổi mỏ, chế độ giám sát phân quyền, cơ chế an ninh – quốc phòng không được quy định rõ ràng và nhất quán. Nói cách khác, khung pháp lý CCS chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ là sự quyết tâm tháo gỡ thể chế và thực thi nghiêm, để an ninh năng lượng đi cùng an ninh quốc gia thay vì bị đặt lên bàn cân lựa chọn.
