Tuổi địa chất biến vẻ đẹp thành chứng cứ
Tuổi địa chất của Phong Nha - Kẻ Bàng là mốc thời gian được xác định từ bằng chứng địa chất để diễn giải lịch sử hình thành khu vực và hệ thống hang động qua hàng triệu năm. Con số này không chỉ làm phong phú câu chuyện về cảnh quan; nó giúp trả lời vì sao nơi đây có giá trị nổi bật đủ sức thuyết phục trong một hồ sơ di sản thiên nhiên. Năm 1998, hồ sơ đầu tiên không được UNESCO công nhận. Thay vì xem đó là lời kết, tỉnh Quảng Bình mời Trường Đại học Khoa học Tự nhiên nghiên cứu lại phần địa chất và địa mạo. GS.TS. Trần Nghi, khi ấy là Chủ nhiệm khoa Địa chất, được giao trọng trách. Cách tiếp cận tiếp theo cho thấy một bài học đáng nhớ: vẻ đẹp có thể thu hút du khách, nhưng để đánh giá di sản, cần có dữ liệu khoa học giải thích lịch sử và tính độc đáo của cảnh quan.
Không chỉ nhìn địa hình: ghép nhiều mảnh bằng chứng
Từ năm 1999 đến 2001, Trần Nghi tập hợp các chuyên gia, nhà khoa học và cộng sự, tổ chức khảo sát thực địa cùng phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm. Nhóm có GS.TS. Nguyễn Quang Mỹ, TS. Đặng Văn Bào, PGS.TS. Vũ Văn Phái, các kỹ sư Phan Duy Ngà, Lê Huy Cường và các nhà lâm nghiệp. Điểm đổi mới nằm ở phương pháp: thay vì chỉ dựa vào địa mạo karst truyền thống, nhóm kết hợp địa chất trầm tích karst với cổ kiến tạo và cổ địa lý. Sự khác biệt ấy quan trọng vì hình dạng địa hình là một phần câu chuyện, còn trầm tích và dấu vết kiến tạo giúp đặt cảnh quan vào tiến trình phát triển lâu dài. Đây là nghiên cứu địa chất theo hướng tích hợp: quan sát tại chỗ, kiểm tra mẫu và đối chiếu nhiều loại chứng cứ, thay vì để một đặc điểm đơn lẻ gánh toàn bộ lập luận.
Nhóm nghiên cứu xác định hang động cổ nhất có tuổi 32 triệu năm. Con số này là kết quả khoa học được đưa vào lập luận về giá trị khu vực, không phải một niên đại gán tùy ý cho mọi hang động. Nghiên cứu cũng mô tả Phong Nha - Kẻ Bàng có lịch sử địa chất kéo dài hơn 400 triệu năm, qua nhiều giai đoạn phát triển của vỏ Trái Đất. Phân biệt tuổi của hang với lịch sử địa chất toàn vùng là điều cần thiết: hai mốc nói về những đối tượng và quá trình khác nhau.
Bốn tiêu chí nối dữ liệu với danh hiệu
Hồ sơ cần chứng minh bốn phương diện: lịch sử phát triển địa chất có tầm vóc lâu dài; sự đa dạng địa chất và địa mạo; tính độc đáo của các thành tạo trầm tích cùng cảnh quan kỳ vĩ; và tuổi cổ của hang động. Nhóm nghiên cứu đưa ra bằng chứng về đá magma, trầm tích và biến chất, đồng thời mô tả nhiều dạng địa hình, từ núi đá vôi hình tháp đến thềm sông, đồng bằng và thung lũng karst. Các cấu trúc trong hang, gồm thạch nhũ, măng đá và travertin, góp phần giải thích cách những hình thái đặc sắc được tạo nên. Cách lập luận này mạnh hơn một danh sách kỳ quan: nó liên kết hình dáng có thể quan sát với thành phần vật chất và lịch sử hình thành. Đó là lý do tuổi địa chất không đứng riêng lẻ, mà trở thành một phần của bộ chứng cứ rộng hơn.
Đến tháng 7/2003, Hội đồng UNESCO bỏ phiếu thông qua hồ sơ theo các tiêu chí địa chất và địa mạo, mở đường cho Phong Nha - Kẻ Bàng được vinh danh là di sản thiên nhiên thế giới. Mốc 32 triệu năm củng cố tiêu chí về tuổi hang động, trong khi các khảo sát và phân tích hỗ trợ những luận điểm còn lại. Câu chuyện vì thế không chứng minh rằng một con số duy nhất đủ để giành danh hiệu; nó cho thấy hồ sơ thuyết phục cần dữ liệu có thể kiểm tra, được tổ chức thành lời giải thích nhất quán về giá trị toàn khu vực.
Giá trị khoa học không dừng ở hồ sơ
Ghi danh là một cột mốc, nhưng bài học lớn hơn nằm ở cách nghiên cứu địa chất làm cho giá trị di sản trở nên rõ ràng và có thể đánh giá. Khi tuổi hang động, lịch sử địa chất, thành phần đá và địa hình được xem xét cùng nhau, Phong Nha - Kẻ Bàng hiện lên không chỉ như một thắng cảnh mà còn như tư liệu về lịch sử Trái Đất. Nguồn tư liệu ghi nhận sau khi được công nhận, lượng khách trung bình tăng từ 50.000 lên 600.000 lượt mỗi năm, còn doanh thu trung bình tăng từ 2 tỷ lên 200 tỷ đồng mỗi năm. Những con số này cho thấy danh hiệu có thể tạo sức bật kinh tế, nhưng giá trị lâu dài vẫn dựa vào việc bảo vệ cảnh quan và duy trì nền tảng khoa học. Kết luận đáng rút ra rất rõ: muốn đánh giá di sản công bằng, cần để dữ liệu địa chất nói cùng với vẻ đẹp tự nhiên.
