Ngập lụt đô thị: không phải cứ mưa to là đường thành sông
Ngập lụt đô thị là hiện tượng nước mưa không được thoát hoặc trữ kịp trong khu vực xây dựng dày đặc, khiến đường phố, công trình và nhà dân bị bao phủ bởi nước trong thời gian dài, dù lượng mưa có thể không vượt quá ngưỡng thiết kế, và thường bắt nguồn từ quy hoạch đô thị thiếu không gian trữ nước, hạ tầng thoát nước yếu, cùng sự kết nối kém giữa giao thông, thủy lợi và phát triển đô thị. Những ngày qua, Hà Nội và nhiều địa phương miền Bắc, miền Trung liên tục hứng mưa to đến rất to, gây ngập úng nhiều tuyến phố và khu vực, lũ trên nhiều sông dâng cao. Tuy vậy, nếu chỉ đổ lỗi cho thời tiết, chúng ta đang cố tình né tránh một sự thật: đô thị phát triển quá nhanh trong khi hạ tầng thoát nước, hồ điều hòa và không gian trữ nước không theo kịp. Chính sự chênh lệch này biến mỗi trận mưa lớn thành một cuộc khủng hoảng giao thông và an toàn đô thị.
Hà Nội: mưa dài ngày phơi bày giới hạn của cống rãnh và hồ điều hòa
Đợt mưa kéo dài gần một tuần vừa qua ở Trung Bộ, sau đó dịch chuyển lên Bắc Trung Bộ và đồng bằng Bắc Bộ, trong đó có Hà Nội, chủ yếu gắn với hoạt động của dải hội tụ nhiệt đới, áp thấp nhiệt đới và hoàn lưu sau áp thấp, kết hợp nguồn ẩm từ Biển Đông và Vịnh Bắc Bộ liên tục đưa vào đất liền. Nghĩa là về khí tượng, đây là một kịch bản đã được ngành dự báo nhận diện, không phải hiện tượng bất thường không lường trước. Theo số liệu, từ sáng 14 đến 9h ngày 17/9, nhiều khu vực Hà Nội ghi nhận tổng lượng mưa tích lũy 400-500mm, trong đó Yên Sở 570,8mm, Hai Bà Trưng 550,3mm, Cầu Giấy 439,2mm, Hoàn Kiếm 404,6mm. Một chuyên gia khí tượng nhận định: "Khi mưa kéo dài qua nhiều ngày, hệ thống cống, mương, hồ điều hòa và các tuyến tiêu luôn duy trì mực nước cao, làm giảm đáng kể khả năng trữ và điều tiết nước". Nói cách khác, hệ thống hiện hữu đã hoạt động sát ngưỡng, thiếu dư địa để chống chịu khi mưa "nối tiếp mưa".
TP.HCM và bài học từ hầm chui An Phú: một sự cố, nhiều lớp lỗi
Nếu Hà Nội cho thấy giới hạn của mạng lưới cống rãnh và hồ điều hòa, thì trường hợp hầm chui An Phú ở TP.HCM lại phơi bày một dạng lỗi khác: kỹ thuật thi công và tổ chức dự án. Công trình được quảng bá là hầm hiện đại, mới đưa vào khai thác nhưng đã ngập đến lần thứ hai, trong bối cảnh lượng mưa thực tế chưa vượt ngưỡng tính toán. Theo phân tích của một chuyên gia kinh tế tài nguyên và môi trường, với lượng mưa khoảng 70mm trong ngày 10/9, chỉ tính theo tiết diện tiếp xúc mưa xuống hầm thì "không cần bơm cũng không thể ngập được"; sự ngập xảy ra là do nước từ khu vực xung quanh tràn vào. Đó là bằng chứng cho thấy thiết kế chống tràn, cao độ gờ chắn, ram dốc tách nước và sự đồng bộ giữa các hạng mục hạ tầng thoát nước quanh hầm đã không được kiểm soát chặt chẽ. Ngập hầm không còn là sự cố ngẫu nhiên, mà là biểu hiện của một "lỗi hệ thống" trong quản lý dự án.
Khi quy hoạch đô thị bỏ quên nước: từ dự án xé nhỏ đến thiếu “nhạc trưởng”
Điểm chung của ngập lụt đô thị ở cả Hà Nội lẫn TP.HCM là nước mưa đã gặp một đô thị được xây dựng theo logic bê tông hóa, nhưng thiếu một quy hoạch đô thị lồng ghép bài toán nước. Vị chuyên gia khí tượng nhấn mạnh: bên cạnh yếu tố khí tượng, quá trình đô thị hóa nhanh trong khi hạ tầng thoát nước, hồ điều hòa và không gian trữ nước chưa được phát triển đồng bộ làm gia tăng nguy cơ ngập. Ở TP.HCM, các hầm chui bị ngập sâu cho thấy sự rời rạc giữa giao thông và thủy lợi: nhiều dự án bị "xé nhỏ" cho hàng chục nhà thầu, dẫn đến lắp ráp các hạng mục không đồng bộ, khó xác định trách nhiệm và khó đảm bảo chất lượng tổng thể. Khi không có "nhạc trưởng" điều phối quy hoạch, giao thông và thủy lợi, hạ tầng thoát nước bị xem như phần phụ, dẫn đến những công trình mới nhưng đã lỗi thời trước biến đổi khí hậu và các cực đoan thời tiết.
Giải pháp: phải sửa từ gốc, không thể tiếp tục đổ lỗi cho mưa
Ngập lụt đô thị không thể giải quyết bằng vài dự án chống ngập đơn lẻ, càng không thể chữa cháy bằng những lời biện hộ "mưa quá lớn". Các chuyên gia đã nói thẳng: chúng ta không nên tiếp tục đổ lỗi cho thời tiết. Muốn giảm ngập, phải thừa nhận khoảng cách giữa tốc độ đô thị hóa và đầu tư cho hạ tầng thoát nước, hồ điều hòa, không gian trữ nước; đồng thời, tích hợp bài toán nước vào mọi quyết định quy hoạch đô thị. Về kỹ thuật, các công trình như hầm chui cần được rà soát lại cao độ, gờ chắn nước, hệ thống mương cống liên kết; tương lai phải giao cho một tổng thầu chịu trách nhiệm toàn diện trên hiện trường, tránh tình trạng "mỗi ông làm một khúc" dẫn đến lỗi lắp ghép. Về chiến lược, Hà Nội và TP.HCM phải coi chống ngập là tiêu chí sống còn: nếu mỗi trận mưa đều biến thành kẹt xe hàng giờ và rủi ro an toàn, thì đô thị ấy chưa thể gọi là đáng sống.
