Đất trường học bỏ trống là gì và vì sao thành nghịch lý?
Đất trường học bỏ trống trong các dự án khu dân cư là phần diện tích đã được quy hoạch làm trường, đã giải phóng mặt bằng và nằm giữa khu dân cư có hạ tầng hoàn chỉnh, nhưng nhiều năm liền không được xây dựng, bị quây tôn hoặc bỏ hoang, khiến nhu cầu học tập tại chỗ của cư dân không được đáp ứng và hạ tầng giáo dục bị hụt so với tốc độ đô thị hóa. Tại TP.HCM, nhiều dự án nhà ở và khu đô thị được giao đất giai đoạn trước năm 2005 đã hoàn thành hạ tầng kỹ thuật, cư dân sinh sống ổn định, song các lô đất dành cho trường học vẫn để trống. Đó không chỉ là sự lãng phí tài nguyên đất đai mà còn là biểu hiện của một hệ thống quy định chậm được cập nhật, đi chậm hơn nhu cầu đời sống đô thị.
Quy định cũ khóa cứng đất, chặn luôn ý chí xã hội hóa
Điểm mấu chốt của câu chuyện không phải là thiếu nhà đầu tư, mà là những quy định xây dựng trường đã lạc hậu so với thực tế. Trong các quyết định giao đất trước năm 2005, hầu hết chủ đầu tư bị buộc phải bàn giao toàn bộ quỹ đất công cộng – bao gồm đất trường học – cho quận, huyện hoặc cơ quan chuyên ngành sau khi hoàn thành hạ tầng kỹ thuật. Doanh nghiệp đã dùng vốn hợp pháp để bồi thường, giải phóng mặt bằng toàn khu, hoàn tất nghĩa vụ tài chính với phần đất ở, nhưng lại không có cơ sở pháp lý để tiếp tục đầu tư trường trên chính khu đất đã quy hoạch. Một bên là chủ trương xã hội hóa giáo dục được nhấn mạnh trong nhiều nghị định và nghị quyết, một bên là thủ tục điều chỉnh mục đích sử dụng đất từ “bàn giao đất trống” sang “cho thuê đất để đầu tư trường học xã hội hóa” bị tắc nghẽn. Hệ quả: đất thì khóa cứng, lớp học thì thiếu.
Người dân trả giá: hạ tầng giáo dục bị hụt trong các dự án khu dân cư
Trong nhiều dự án khu dân cư, câu chuyện đất trường học bỏ trống không còn là hiện tượng lẻ tẻ mà đã trở thành một dạng "điểm nghẽn" cấu trúc. Hạ tầng kỹ thuật đã hoàn thiện, cư dân đến ở ổn định, nhưng trẻ em vẫn phải chen chúc ở các trường lân cận hoặc đi xa hơn khả năng chịu đựng của giao thông nội đô. Có khu dân cư thương mại trên đường Phan Văn Trị, quận Gò Vấp được phê duyệt từ năm 2013, dân cư đã thành hình nhưng khu đất dành cho trường, bệnh viện vẫn chưa được giao hoặc cho thuê để đầu tư, buộc người dân phải tìm dịch vụ giáo dục, y tế ngoài khu vực. Nói cách khác, quy hoạch trên giấy có hạ tầng giáo dục, nhưng trên thực địa là khoảng trống. Khi mỗi năm số học sinh tăng lên, khoảng trống đó trở thành áp lực trực tiếp lên phụ huynh và hệ thống trường công xung quanh.
Doanh nghiệp muốn xây trường nhưng bị “thắng gấp” bởi thủ tục
Điều trớ trêu là nhiều chủ đầu tư không chỉ chấp nhận mà còn chủ động đề xuất tự bỏ vốn xây dựng, quản lý và kinh doanh trường học theo đúng quy hoạch chi tiết 1/500 để phục vụ cư dân, nhưng lại bị chặn bởi tầng tầng lớp lớp thủ tục. Họ kiến nghị được đầu tư trường theo hình thức xã hội hóa, sẵn sàng thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính và vận hành công trình đúng chức năng để nhanh chóng bổ sung hạ tầng giáo dục cho khu dân cư. Tuy nhiên, các cơ quan địa phương lúng túng vì thiếu hướng dẫn đồng bộ đối với dự án cũ theo Khoản 3 Điều 41 Luật Đầu tư 2020. Tâm lý “sợ sai” khiến hồ sơ điều chỉnh dự án bị treo, trong khi đất đã giải phóng, nhu cầu học tập tăng từng năm. Khi bộ máy hành chính thắng gấp, thì bánh xe xã hội hóa giáo dục dừng lại ngay trên mảnh đất đang khát trường.
Muốn hết đất bỏ hoang, phải dám sửa quy định và chia rõ phần trường công – trường xã hội hóa
Muốn hạ tầng giáo dục không còn là “lỗ thủng” trong các dự án khu dân cư, không thể chỉ dừng ở kiến nghị mà phải có hành động pháp lý cụ thể. Các chuyên gia pháp lý đề xuất, với những dự án mà doanh nghiệp đã hoàn thành giải phóng mặt bằng bằng nguồn vốn hợp pháp và quỹ đất vẫn phù hợp quy hoạch, cơ quan có thẩm quyền nên cho phép tiếp tục thực hiện phương án trực tiếp đầu tư và khai thác cơ sở giáo dục, kèm theo việc xác định đầy đủ nghĩa vụ tài chính phát sinh. Đồng thời, cần rà soát, điều chỉnh đồng bộ hồ sơ pháp lý, quy hoạch 1/500 và quyết định giao, cho thuê đất để xử lý dứt điểm các dự án trường “treo”, tránh hoang hóa đất đã giải phóng mặt bằng. Về lâu dài, quy hoạch phải phân định rõ quỹ đất dành cho trường công lập và phần có thể xã hội hóa, để khi Nhà nước chưa có nguồn lực, doanh nghiệp có thể chủ động đầu tư mà không bị khóa tay. Nếu không dám sửa quy định, mọi khẩu hiệu xã hội hóa giáo dục sẽ dừng lại ở… hàng rào tôn.
