Dự án bờ Nam kênh Đôi: bước ngoặt lớn cho chỉnh trang ven kênh
Dự án chỉnh trang ven kênh Đôi TP.HCM là kế hoạch di dời khoảng 5.807 căn nhà trên và ven bờ Nam, kết hợp nâng cấp hạ tầng đô thị trên chiều dài 8,8km, nhằm biến đoạn kênh ô nhiễm, nhà cửa tạm bợ thành trục giao thông – công viên xanh mới, đồng thời bảo đảm an toàn sinh mạng và an cư lâu dài cho cư dân sống dọc tuyến. Mấu chốt của câu chuyện không phải ở con số đầu tư hơn 49.000 tỷ đồng, mà ở cách thành phố sẽ biến một quyết sách chỉnh trang ven kênh thành quá trình di dời dân cư thành phố có tính nhân văn, không đẩy người nghèo ra xa cơ hội sinh kế. HĐND TP.HCM đã chính thức thông qua chủ trương đầu tư 4 dự án trên bờ Nam kênh Đôi, từ cầu Rạch Ông đến hết tuyến, đặt nền móng cho một cuộc “đại phẫu” đô thị quy mô hiếm thấy.
Quy mô 49.000 tỷ và chương trình di dời 20.000 căn ven kênh
Không thể hiểu đúng dự án nếu tách nó khỏi bức tranh lớn: chương trình di dời 20.000 căn nhà ven kênh, rạch trong giai đoạn 2025–2030 của thành phố. Bờ Nam kênh Đôi chiếm tới 38,8% tổng số nhà ven kênh của quận 8 cũ và khoảng 29% mục tiêu di dời 20.000 căn, 14,5% mục tiêu 40.000 căn toàn giai đoạn. Đây rõ ràng là “mặt trận chính” của chính sách di dời dân cư thành phố. Theo kế hoạch được phê duyệt, 4 dự án chỉnh trang ven kênh Đôi được chia thành từng đoạn với mức đầu tư và khối lượng bồi thường, tái định cư khổng lồ. Toàn bộ các hạng mục – từ mở rộng đường Phạm Thế Hiển lên 30m, xây kè, đến công viên cây xanh – đều xoay quanh trục kênh Đôi TP.HCM, nơi lâu nay bị coi là “vùng trũng hạ tầng”. Vấn đề không phải là có làm hay không, mà là làm thế nào để không biến di dời thành đứt gãy cuộc sống của hàng nghìn gia đình lao động.
Nhà nứt, triều cường ngập sàn: vì sao người dân vẫn muốn ra đi
Động lực xã hội mạnh nhất cho dự án không nằm trên giấy, mà ở những căn nhà nửa trên đất liền, nửa chênh vênh trên mặt nước đã xuống cấp tới mức nguy hiểm. Hằng năm, vào mùa triều cường tháng 9–10, nước từ lòng kênh tràn lên ngập khắp sàn, tường nứt, mái dột, chân sàn mục khiến cả gia đình không dám sử dụng vì sợ sạt lở trong đêm mưa gió. Trong điều kiện thu nhập bấp bênh, chi phí sửa nhà là điều bất khả thi. Không ngạc nhiên khi nhiều hộ dân vừa mong sớm di dời, vừa lo sinh kế. Họ ủng hộ dự án chỉnh trang bờ Nam kênh Đôi vì nhìn thấy rõ nguy cơ mất an toàn, nhưng đồng thời kỳ vọng “cơ chế bồi thường sát thực tế” để đủ tiền tìm chỗ ở mới và tiếp tục mưu sinh ngay trong đô thị. Nếu chính sách bồi thường và tái định cư không kịp thời, những căn nhà nứt và sàn ngập nước sẽ còn ám ảnh thêm nhiều mùa triều nữa.
Nâng cấp hạ tầng đô thị: từ con kênh ô nhiễm thành trục ở mới
Ở góc nhìn hạ tầng, đây là một dự án mang tính tái cấu trúc không gian đô thị. Toàn tuyến sẽ được xây hệ thống kè, nâng cấp 8,8km bờ Nam kênh Đôi, mở rộng đường Phạm Thế Hiển lên 30m đồng bộ với cầu Mật, cầu Hiệp Ân và cầu Bà Tàng mới, kèm theo đường D8, D7 tại Bình Đông. Cùng với đó là hệ thống thoát nước, chiếu sáng, công viên, mảng xanh, không gian thể thao ngoài trời – những thứ mà người dân ven kênh lâu nay chỉ được nghe nói, chứ chưa được hưởng. Theo chính quyền thành phố, nhà cửa hiện hữu đa số là chật hẹp, tạm bợ, thiếu hạ tầng kỹ thuật, không bảo đảm vệ sinh và an toàn môi trường. Nâng cấp hạ tầng đô thị ven kênh không chỉ là “làm đẹp mặt tiền” mà là can thiệp vào những bất bình đẳng không gian kéo dài nhiều thập kỷ: cùng một thành phố, nhưng điều kiện sống giữa khu trung tâm và khu ven kênh khác nhau một trời một vực.
Thách thức tái định cư và bài kiểm tra quản trị đô thị
Khi một bên bờ Bắc kênh Đôi đã giải tỏa và đang thi công, bờ Nam vẫn chờ ngày khởi công, áp lực lên hệ thống tái định cư đã hiện rõ. Riêng phường Chánh Hưng đang cùng lúc xử lý bồi thường hàng loạt dự án rạch Ông Bé, kênh Đôi, rạch Ông Lớn với tổng cộng 5.396 trường hợp bị giải tỏa, trong khi quỹ nhà tái định cư ở 400 Nguyễn Duy mới ở bước chuẩn bị đầu tư. Nguy cơ thiếu chỗ ở thay thế là lời cảnh báo rất cụ thể. Theo kế hoạch, giai đoạn 2026–2027 sẽ dành cho chuẩn bị, phê duyệt và bồi thường, giải phóng mặt bằng; từ 2028–2030 mới thi công toàn tuyến, hướng tới hoàn thành vào 2031–2032. Khoảng thời gian này là bài kiểm tra năng lực quản trị đô thị: thành phố có xây được một quy trình di dời dân cư thành phố minh bạch, có tham vấn, có chỗ ở mới “tương xứng”, hay lại lặp lại kịch bản người nghèo bị đẩy ra xa lõi đô thị? Nếu làm tốt, kênh Đôi TP.HCM có thể trở thành minh chứng cho một mô hình chỉnh trang ven kênh nhân văn, thay vì chỉ là một dự án hạ tầng lớn trên giấy.
