Chỉnh trang kênh Đôi: Dự án đô thị 1,9 tỷ USD và bài toán con người
Dự án chỉnh trang kênh Đôi là kế hoạch cải tạo toàn diện bờ Nam kênh Đôi dọc đường Phạm Thế Hiển, dài khoảng 8,8km, với bốn dự án đô thị sử dụng ngân sách thành phố, tập trung xây dựng kè, mở rộng đường, đầu tư hạ tầng kỹ thuật, công viên cây xanh và di dời hơn 5.800 căn nhà trên và ven kênh nhằm cải thiện điều kiện sống, an toàn và không gian đô thị cho cư dân khu vực. Điểm đáng chú ý không chỉ là quy mô tài chính hơn 49.000 tỷ đồng, mà là cách TP.HCM lựa chọn giải bài toán con người gắn với nâng cấp hạ tầng Sài Gòn. Việc HĐND thành phố thông qua chủ trương đầu tư tại kỳ họp thứ 5 biến câu chuyện chỉnh trang kênh Đôi từ mong ước thành một cam kết chính trị cụ thể. Tuy nhiên, khi 5.807 trường hợp nhà ở phải di dời, dự án đô thị 1,9 tỷ USD này cần được nhìn nhận trước hết như một cuộc tái cấu trúc đời sống cộng đồng, chứ không chỉ là một công trình hạ tầng hoành tráng.
Quy mô 49.000 tỷ và mục tiêu nâng cấp hạ tầng Sài Gòn
Về cấu trúc đầu tư, chỉnh trang bờ Nam kênh Đôi được chia thành bốn dự án độc lập trải dài khoảng 8,8km, đi qua các phường Chánh Hưng và Bình Đông. Theo kế hoạch đã được phê duyệt, tổng vốn đầu tư hơn 49.000 tỷ đồng, trong đó phần lớn dành cho bồi thường, hỗ trợ và tái định cư – một lựa chọn cho thấy chính quyền buộc phải ưu tiên con người nếu muốn dự án đi đường dài. Các đoạn từ cầu Rạch Ông đến cầu Mật, cầu Mật đến cầu Hiệp An, cầu Hiệp An đến cầu Bà Tàng và từ cầu Bà Tàng đến cuối tuyến kênh đều có tỷ lệ chi cho bồi thường chiếm phần chủ đạo trong tổng vốn, phản ánh độ phức tạp của công tác di dời dân cư TP.HCM. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Toàn tuyến hiện có khoảng 5.807 trường hợp nhà ở trên và ven kênh rạch" – nghĩa là cứ mỗi mét kênh Đôi được chỉnh trang là một số phận phải dịch chuyển. Đổi lại, thành phố sẽ có hệ thống kè mới, đường Phạm Thế Hiển rộng 30m, đường D8 và D7 ở Bình Đông, hạ tầng kỹ thuật, chiếu sáng, công viên, và không gian công cộng dọc kênh – nền tảng để nâng cấp hạ tầng Sài Gòn ở khu vực vốn bị lãng quên nhiều năm.
Nhà nứt, triều cường ngập sàn: Lý do không thể trì hoãn
Quyết định mạnh tay với chỉnh trang kênh Đôi xuất phát từ một thực tế không thể kéo dài: phần lớn nhà ở bờ Nam là nhà nhỏ, dựng tạm, xuống cấp, điều kiện vệ sinh, môi trường và an toàn đều không đạt chuẩn. Những căn nhà nửa trên đất, nửa nhô ra mặt nước, tường nứt toác, mái dột, sàn mục gãy đã trở thành hình ảnh quen thuộc, đi cùng nỗi lo sạt lở bất cứ lúc nào trong những đêm mưa gió. Mỗi mùa triều cường tháng 9, tháng 10, nước từ lòng kênh tràn vào, ngập lênh láng khắp sàn, biến không gian sống thành vùng ngập tạm bợ. Với thu nhập bấp bênh của nhiều hộ lao động, chi phí sửa chữa lên tới hàng trăm triệu đồng là điều ngoài tầm tay, đẩy người dân vào thế phải sống chung với nguy hiểm. Trong bối cảnh đó, chỉnh trang kênh Đôi không đơn thuần là làm đẹp đô thị, mà là can thiệp bắt buộc để bảo vệ an toàn và danh dự sống tối thiểu của hàng nghìn gia đình ven kênh. Việc trì hoãn nghĩa là chấp nhận thêm những mùa triều cường ngập sàn và thêm những vết nứt trên tường lẫn trong lòng người.
Di dời 5.807 hộ dân: Kỳ vọng đổi đời và nỗi lo sinh kế
Theo kế hoạch, bốn dự án sẽ thực hiện từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, bồi thường, giải phóng mặt bằng, bố trí tái định cư đến thi công công trình từ năm 2026 đến khoảng 2031–2032. Trong quãng thời gian dài đó, 5.807 trường hợp nhà ở trên và ven kênh rạch sẽ phải rời bỏ nơi gắn bó nhiều thế hệ, chấp nhận sự đảo lộn lớn trong đời sống. Điều đáng ghi nhận là nhiều hộ dân ven bờ Nam kênh Đôi thể hiện sự đồng thuận cao với chủ trương chỉnh trang, mong được di dời để "an cư" và không còn sống trong nhà nứt, sàn mục, ngập nước mỗi mùa triều cường. Nhưng sự đồng thuận đó đi kèm yêu cầu rõ ràng: bồi thường phải sát giá thị trường, chính sách tái định cư phải giúp họ có đủ khả năng mua hoặc thuê nơi ở mới phù hợp và tiếp tục mưu sinh, đặc biệt với những gia đình lao động nghèo. Nếu các gói hỗ trợ và bố trí tái định cư không bảo đảm chất lượng sống tối thiểu, chỉnh trang kênh Đôi sẽ biến thành quá trình đẩy người yếu thế ra xa trung tâm phát triển, đi ngược mục tiêu cải thiện điều kiện sống và an toàn đã được đặt ra.
Cơ hội tái thiết không gian đô thị ven kênh Đôi
Ở tầm nhìn dài hạn, chỉnh trang kênh Đôi là cơ hội hiếm có để TP.HCM tái thiết một dải đô thị ven kênh đang tụt hậu so với phần còn lại của thành phố. Khi 8,8km bờ Nam được đầu tư đồng bộ hệ thống kè, hạ tầng kỹ thuật, giao thông, công viên và không gian công cộng, khu vực này có thể chuyển mình từ cảnh nhà tạm, đường hẹp, ngập nước sang một trục đô thị xanh, thoáng và có khả năng chống ngập, chống sạt lở tốt hơn. Theo cơ quan chức năng, việc triển khai là "cần thiết và cấp bách", nhằm di dời nhà trên và ven kênh rạch, cải thiện điều kiện sống, đảm bảo an toàn, nâng cấp hạ tầng giao thông, môi trường, tăng khả năng thoát nước và làm đẹp không gian đô thị khu vực bờ Nam kênh Đôi. Nếu làm tốt khâu tái định cư, đây có thể trở thành mẫu hình cho các chương trình di dời dân cư TP.HCM gắn với chỉnh trang kênh rạch trong tương lai. Ngược lại, nếu người dân sau di dời vẫn phải ở tạm bợ, xa sinh kế, hoặc gánh nợ nần vì chi phí nhà ở mới, dự án đô thị 1,9 tỷ USD sẽ mất đi tính chính đáng xã hội mà nó cần có để được xem là một bước tiến chứ không phải một cú sốc.
